Μηχανισμός Αντικυθήρων και LEGO

(Αρχική δημοσίευση της ανάρτησης 12-XII-2010)
Σας άρεσε να παίζετε με τα "τουβλάκια" της LEGO; Είναι μια ευχάριστη ενασχόληση, επειδή επιτρέπει στο πνεύμα να δίνει μορφή στην άψυχη ύλη. Αυτό είναι και ορισμός της τέχνης.
Ως τέχνη δεν υπονοούμε μόνο την αφηρημένη τέχνη. Μπορεί να είναι συγκεκριμένη και πολύ μάλιστα! Δείτε παρακάτω ένα βίντεο όπου ένας μάστορας των LEGO φτιάχνει έναν μηχανισμό παρόμοιο σε λειτουργία με τον Μηχανισμό των Αντικυθήρων.
Είναι καλό να θυμόμαστε ότι ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων είναι περίτρανη απόδειξη ότι οι αρχαίοι Έλληνες είχαν εξαιρετικά προχωρημένη τεχνολογία, δεν ξάπλωναν αραχτοί σε ανάκλιντρα για να τρώνε και για να "φιλοσοφούνε". Αν κάποιοι ισχυρίστηκαν ότι δεν είναι Ελληνική κατασκευή, σήμερα έχουν καταπιεί την γλώσσα τους, αφού το σκανάρισμα του Μηχανισμού με αξονικό τομογράφο (της Hewlett-Packard) έφερε στο φως τις δισχιλιόχρονες εσωτερικές επιγραφές και οδηγίες χρήσης που είναι στην Ελληνική γλώσσα.
Διαβάστε περισσότερα εδώ.
Πήρα την είδηση από εδώ.

https://www.youtube.com/v/RLPVCJjTNgk

06-III-2011 : Το βρήκα και με ελληνικούς υπότιτλους :



25-XII-2014 : Μια παρουσίαση του BBC μετά τις νέες έρευνες στον τόπο του ναυαγίου το 2014 : www.youtube.com/watch?v=5Nzo2QEbk90

12-Ι-2017 : Ένα βίντεο μιάς ώρας με πολλές λεπτομέρειες και μια ένδειξη ότι ο Αρχιμήδης είχε φτιάξει ένα πρωτότυπο του μηχανισμού των Αντικυθήρων : https://vimeo.com/197613032

Σχόλια στο fb τον Απρίλη 2014

Σκάκι

Από τα μαθήματα του σχολείου, πολύ πιο χρήσιμο μάθημα για τη ζωή το σκάκι.
... Στηρίζεσαι σιωπηλά στη δύναμη του μυαλού σου.
... Δεν περιμένεις κάτι από την τύχη.
... Καταστρώνεις στρατηγικό σχέδιο δράσης.
... Αντιμετωπίζεις τις δυσκολίες με σωστή τακτική.
... Μαθαίνεις από την ήττα και χαίρεσαι με την νίκη.
http://kallitexniko-skaki.blogspot.gr/search/label/_Σκάκι_στο_σχολείο

Ποιά είναι η σωστή ηλικία για να ξεκινήσει κάποιος να παίζει σκάκι; https://www.facebook.com/SundayChess/photos/a.341940839262108.1073741828.303477589775100/392895600833298/?type=1

Σχετικά με την συνθήκη BackHome http://kallitexniko-skaki.blogspot.gr/2014/04/backhome.html

Ετοίμασα ένα έγγραφο για Καλλιτεχνικές Σκακιστικές Συνθέσεις. Αν έχετε ενδιαφέρον για σκακιστικά προβλήματα, μπορείτε να το μελετήσετε.
http://kallitexniko-skaki.blogspot.gr/2014/04/1.html


Τέχνη
Αναζητήστε και αποκτήστε ένα ζωγραφικό πίνακα, ας πούμε της Nannooka Jo ή της Κατερίνας Χαδουλού ή της Παυλίνας Παμπούδη.

Βάλτε σε μια διπλανή σελίδα να ακούγεται το HyperBorea των Tangerine Dream. Θα σας προσφέρει λίγη ένταση, που χρειάζεται για να κάνετε αποδοτικά τις δουλειές σας!
http://www.youtube.com/watch?v=9LOZbdsuWSg

Ταξίδια

Ένας ξένος δείχνει 49 λόγους για να αγαπήσετε την Ελλάδα : http://www.buzzfeed.com/alexbesant/49-reasons-to-love-greece-jugk#.nnrOwGk1A

Οικονομικά και Πολιτικά

Είχαμε δανειστεί υπερβολικά και ενίοτε παράλογα. Από τότε που οριστήκαμε ως κράτος, τον προπερασμένο αιώνα, δανειζόμαστε. Φτάσαμε σε χρεοκοπία.
Πέσανε μνημόνια, τρόικες, τραπεζίτες πρωθυπουργοί, χαμός, ανεργία και, τελικά, τι μας λένε οι ταγοί μας ότι καταφέραμε; Να ξαναδανειστούμε!
Θα ψηφίσω εκείνον που θα πει : Είμαστε σε άθλια κατάσταση και για να γλιτώσουμε πρέπει να αρχίσουμε να παράγουμε προϊόντα με το εξής χρονοδιάγραμμα, κλπ..

Εύγε που πήγαμε με θυσίες τα επιτόκια δανεισμού από το 30% στο 4.75%. Αλλά για να πάμε παρακάτω προς το 4% 3% κλπ, πρέπει να γίνει ισχυρή η παραγωγή μας με αξιόπιστα και επιθυμητά προϊόντα. Ελάχιστη προσπάθεια γίνεται προς τα εκεί. Όλοι οι συνομιλητές μας θέλουν να μας προμηθεύσουν με τα προϊόντα τους. Και οι εδώ παράγοντες μιλάνε για εμπορεύματα (δηλαδή εισαγωγές) και όχι για ελληνική παραγωγή.

Σήμερα (15-04-2014, MEGA 14:22) παρουσίασε ο κ. Αρβανιτόπουλος τα σχέδιά του για την Παιδεία της χώρας μας. Μεταξύ άλλων είπε το εξής : "Πρέπει να σταματήσουμε να βγάζουμε ανέργους πτυχιούχους, χωρίς δεξιότητες και χωρίς επάρκεια".
1. Λέει καθαρά ότι αυτοί που αποφοίτησαν μέχρι σήμερα από Ελληνικά πανεπιστήμια και πολυτεχνεία (και κατ΄επέκταση οι επόμενοι απόφοιτοι μέχρι να αναμορφώσει αυτός την Παιδεία) δεν έχουν δεξιότητες, δεν έχουν επάρκεια. Αυτό είναι μια ανοησία!
2. Οι βαθμίδες της εκπαίδευσης δεν καταφέρνουν να δώσουν επάρκεια σε γνώσεις και δεξιότητες στους σπουδαστές. Οφείλεται αυτό στην ανεπάρκεια των διδασκόντων και το υπουργείο που υποχρεώνει να διδάσκεται το συγκεκριμένο αναλυτικό πρόγραμμα για συγκεκριμένες ώρες και καταργεί σύγχρονους κλάδους (πληροφορική όπως την γνωρίζω όχι όπως νομίζει ότι είναι) είναι αμέτοχο; Δεν νομίζω!
3. Υπονοεί ότι οι μόνοι άξιοι για θέσεις σε δημόσιο και ιδιωτικό τομέα είναι αυτοί που έχουν σπουδάσει έξω. Ναι λοιπόν στις ξένες σχολές, ή εδώ σε παραρτήματα ή με την νεολαία μας σε ξένες χώρες. Εξαιρετική στρατηγική!
4. Οι πτυχιούχοι είναι άνεργοι επειδή τους λείπουν οι δεξιότητες και η επάρκεια; Σαν δεν ντρεπόμαστε, λέω εγώ!

Προσωπικά

Όταν ήμουνα πολύ μικρός, άκουγα το "Δελτίον καιρού εις Χίον δια το επόμενον εικοσιτετράωρον" και το θεωρούσα άδικο να μη λένε και για "Δελτίον καιρού εις Αιγάλεω". Επιθυμούσα τα τυχερά Διακά να είναι ο τόπος κατοικίας μου, αφού το δελτίο πάντοτε έλεγε "ο καιρός στα Διακά θα βελτιωθεί".
Τα χρόνια πέρασαν και έδινα όλο και λιγότερη προσοχή στις προβλέψεις. Μου έφτανε το γενικό "Καιρός αίθριος, έως ολίγον νεφελώδης, μετά παροδικών βροχών και καταιγίδων και χιόνων εις τα ορεινά".
Προς επίρρωση των προηγουμένων, άκουσα ότι για σήμερα προβλέπονται χιόνια, αλλά ο καιρός στην Νέα Σμύρνη είναι λιακάδα με ένα ευχάριστο αεράκι και το πιο κοντινό στην πρόβλεψη είναι το εορτολόγιο "Αγάπης, Ειρήνης και Χιονίας μαρτύρων".
Να είσαστε όλοι καλά, και ανθεκτικοί παντός καιρού!

Κάποιες επιστήμες έχουν ραγδαία εξέλιξη, άλλες όχι τόσο.
Θα μου πείτε ότι αν μελετήσει κάποιος πολύ καλά το Ρωμαϊκό Δίκαιο, δεν θα πρέπει να αναμένει νέα νομολογία από τους Ρωμαίους δικαστές! Σωστό αυτό, αλλά υπάρχουν εξελίξεις σε κάποια πράγματα που αλλάζουν τα δεδομένα. Ας πούμε, βρέθηκαν στο Ερκουλάνεουμ (αρχαία Ηράκλεια) της Ιταλίας χιλιάδες πάπυροι απανθρακωμένοι κάτω από 25 μέτρα πυροκλαστικών υλικών που έβγαλε ο γειτονικός Βεζούβιος στις 24 Αυγούστου του 79 μ.Χ., οι οποίοι διαβάζονται με αξονικούς τομογράφους και ειδικό λογισμικό φέρνοντας στους μελετητές άγνωστα κείμενα της εποχής εκείνης.
Αλλάζουν οι επιστήμες που έχουν επαφή, συνέργεια, με άλλες. Οι αξονικοί τομογράφοι είναι συνεργασία διαγνωστικής ιατρικής και εφαρμοσμένης πληροφορικής. Η ίδια η πληροφορική εξελίσσεται πολύ γρήγορα. Δεν είναι δύσκολο να αγοράσουμε υπολογιστές σε μορφή κινητού τηλεφώνου, ταμπλέτας, λάπτοπ, γιατί είναι πια πολύ φθηνά και όλο νέα μοντέλα και καταπληκτικά περιφερειακά (γκατζετάκια) φθάνουν στα ράφια των καταστημάτων.
Είναι τόσο πιασάρικο θέμα, που μπορεί ένας πρωθυπουργός να υποσχεθεί wifi για όλους, μήπως και καταφέρει να ξαναεκλεγεί!
Έλεγα στους μαθητές μου ότι αν μάθουμε όλα όσα μπορούμε για υλικό και λογισμικό μέχρι τις 31/12 κάποιας χρονιάς, αυτά σε έξι μήνες θα είναι αρχαία ιστορία. Χρειάζεται συνεχής ενημέρωση και ανανέωση.
Βλέπω τα βιβλία μου, το πολυκαιρισμένο κινητό μου, και η ματιά μου έχει αποκτήσει πια το ενδιαφέρον του αρχαιολόγου. Είναι καιρός για κάτι νέο!

Ενδιαφέροντα βιντεάκια από το YouTube

Όταν δεν έχει έρθει η ώρα σου : https://www.facebook.com/video.php?v=10152013286522499

Σχόλια στο fb τον Φεβρουάριο 2014

Τέχνη

Τραγικός υποτιτλισμός : Πρόκειται να εκραγεί μια πυρηνική βόμβα σε μια πόλη στα επόμενα λεπτά. Ο ήρωας δεν προλαβαίνει να την βρει και να την αφοπλίσει. Αυτοί που τον έχουν χτυπήσει του λένε φεύγοντας "We do not kill you, to feel its heat. To hear a million sobs".

Υπότιτλοι : "Δεν σε σκοτώνουμε για να νιώσεις τη θερμότητά της. Να ακούσεις ένα εκατομμύριο σόμπες".

Οικονομικά και Πολιτικά

Για όλους αυτούς που με πατάνε για να διεκδικήσουν "κεκτημένα": Είναι αλήθεια ότι η ζωή είναι συνδεδεμένη με τον θάνατο. Για να ζήσει κάποιος χρειάζεται να φάει, και τρώει ζώα ή χορταρικά, που φυσικά πεθαίνουν για να γίνουν τροφή. Το ίδιο κάνουν και τα μικρόβια, που για να πολλαπλασιαστούν μας αρρωσταίνουν και μπορεί να μας σκοτώσουν κιόλας. Στην περίπτωση αυτών που απεργούν και μου στερούν τα ζωτικά τρόφιμα ή φάρμακα, αυτών που ασύστολα πλουτίζουν και μου στερούν τα στοιχειώδη χρήματα προς συντήρησή μου, αυτών που νομίζουν ότι θα ζήσουν για πάντα, έχω να πω ότι ματαιοπονούν! Ακόμη κι αν φύγω από τη ζωή εξ αιτίας τους, δεν θα ζήσουν ούτε δευτερόλεπτο περισσότερο! Ας το ξανασκεφτούν, λοιπόν, και ας καταλάβουν ότι οι κοινωνίες πρέπει να αποτελούνται από άτομα που αλληλοϋποστηρίζονται, όχι από ομάδες που αλληλοϋπονομεύονται.

Διαμαντής Φλωράκης : Μανώλη, είναι που το συμφέρον σκοτώνει τη λογική, το αίσθημα δικαίου, το αίσθημα της αλληλεγγύης, θρυμματίζει την κοινωνική ενότητα. Είμαστε μια θλιβερή χώρα…

Κάπου διάβασα σχολιασμό των δηλώσεων Μητσοτάκη για ποσόστωση των αποτυχόντων στην αξιολόγηση [http://www.logiastarata.gr/2014/02/blog-post_19.html] που θα αποδεικνύει την ορθότητα του μέτρου. Σε ανύποπτο χρόνο (φέτος την Πρωτοχρονιά) είχα γράψει λίγα λόγια εναντίον της ποσόστωσης κάθε είδους, επειδή προκαλεί ανεπιθύμητες διαστρεβλώσεις [http://ideas-by-alkinoos.blogspot.gr/2014/01/blog-post.html]. Χωρίς να διαβάσω τι είπε ο υπουργός Μητσοτάκης, ήμουν προδιατεθειμένος ότι η συλλογιστική του είναι λαθεμένη. Με το που διάβασα, πείστηκα.

Προσωπικά

Υπάρχουν θεωρίες, μερικές κακές, μερικές αφελείς και ακόμα μερικές με ερωτηματικά αποτελεσματικότητας. Οι κυβερνητικοί παράγοντες αποφασίζουν να ακολουθήσουν κάποια από τις πολιτικές θεωρίες και εκλέγονται δίνοντας υποσχέσεις, σχέδια, οράματα. Στη συνέχεια μπορεί να μην εκφράζουν το αίσθημα του λαού (δες Ουκρανία), μπορεί να γίνεται διαστρέβλωση κατά την εφαρμογή, μπορεί και να είναι όλα καλά. Όμως τα κράτη δεν είναι απομονωμένα νησιά. Υπάρχει κινητικότητα σε άτομα, εμπορεύματα, χρηματικές αξίες, που αυξάνει την τάση παγκοσμιοποίησης. Υπάρχουν πόλεμοι ανθρώπινοι και νομισματικοί, πτωχεύσεις και φυσικές καταστροφές.

Στο σημείο αυτό, αν ήθελε κανείς να αποδώσει ευθύνες, θα είχε μεγάλο πρόβλημα. 

(α) Θα μπορούσε να μετρήσει θύματα σε μικρό χρονικό διάστημα και να βγάλει συμπέρασμα για το ποιος έφταιξε, ας πούμε ο Χίτλερ, ο Στάλιν κλπ. Αλλά είναι η μισή αλήθεια. Κάποιοι έβαλαν τους ηγέτες στην θέση αυτή. 

(β) Θα μπορούσε να μετρήσει πορεία εισοδημάτων και να διαπιστώσει ότι φταίνε τράπεζες, χρηματιστές, θεσμικοί, λαμόγια, golden boys, και μίσθαρνα όργανά τους για το ότι οι πολλοί άνθρωποι ζούνε μια φτωχική έως άθλια ζωή. Πάλι δεν είναι ξεκάθαρο ποιος ακριβώς ευθύνεται για την απαξίωση του βίου μας.

Αν δεν μπορούμε να διορθώσουμε με μιάς τον κόσμο έτσι που να έχουν όλοι καλύτερη ποιότητα ζωής, ας αρχίσουμε με την βελτίωση του περίγυρού μας, με το να κάνουμε τους δικούς μας ανθρώπους να μην έχουν παράπονα και με ό,τι περισσέψει, ας βοηθήσουμε (όχι με φανφάρες) κάποιους που έχουν ανάγκη.

12 Φεβρουαρίου 2014 : Αντωνία Κατσαβού : "Δεν γνωρίζω σε ποιά σειρά βρίσκεσαι στους άλλους συλλόγους που είσαι μέλος, αλλά στην ΑΛΕΦ είσαι ο ΤΕΤΑΡΤΟΣ παππούς -γιούπι- και ο εγγονός σου είναι το έκτο εγγόνι emoticon grin emoticon grin emoticon grin Να μας ζήσει emoticon heart"

Μου αρέσει να ενημερώνομαι, να μαθαίνω ό,τι συμβαίνει, κι αν είναι επιστημονικά τεκμηριωμένο ακόμα καλύτερα. Στο διαδίκτυο υπάρχει ένας καταιγισμός ειδήσεων, αλλά δυστυχώς οι περισσότερες δεν αξίζουν τον χρόνο που διέθεσα για να τις διαβάσω, για να μην πω ότι αρκετές είναι σκουπίδια και κατασκευασμένες ανοησίες. 

Και ενόσω διαβάζω, έρχονται ακόμα περισσότερες. Με στενοχωρεί που δεν προλαβαίνω να τις διαβάσω όλες. Έκοψα το τουίτερ επειδή, για τα σημαντικά γεγονότα, έρχονταν πάνω από 20 μηνύματα το λεπτό. Δεν προλαβαίνωωωωω, που έλεγε ο αγαπημένος ΘουΒού. 

Αλλά το πρόβλημα είναι γενικότερο, δεν είναι μόνο θέμα χρόνου. Οι μηχανές αναζήτησης και τα κοινωνικά δίκτυα δείχνουν πρώτο αυτό που νομίζουν ότι θα μας αρέσει, (και ίσως μας αποκοιμίζουν σε ένα χαζοχαρούμενο περιβάλλον), ενώ θα έπρεπε να μάθουμε κι αυτό που δεν μας αρέσει, για να λάβουμε τα μέτρα μας έγκαιρα! Για σκεφτείτε το!

Ενδιαφέροντα βιντεάκια από το YouTube

Καλό ταξίδι στην μοναδική Τζένη Βάνου : https://www.youtube.com/watch?v=faVFd2dUME4

Σπάνιο βίντεο με την Αρλέτα. Μη μιλάς άλλο γι' αγάπη. Ο πιο σπουδαίος ερωτικός στίχος σε ελληνικό τραγούδι με πολλές εικόνες και κρυφά υπονοούμενα, από τον τότε Σαββόπουλο που συμπαθούσα. Σαν στάχυα: είναι ξανθά τα μαλλιά, είναι ευλύγιστα τα κορμιά, είναι αμέτρητα τα φιλιά. https://www.youtube.com/watch?v=ZbMA6IFegO4

Η ταινία "Το Πέμπτο Στοιχείο" του 1997 είναι από εκείνες που τις ξαναβλέπω χωρίς δισταγμό και πάντοτε με ευχαρίστηση. Το συγκεκριμένο βίντεο είναι σαν περίληψη, αλλά αποσπασματική χωρίς να προδίδει την υπόθεση, και διαρκεί όσο τo ωραίο τραγούδι από την Diva Plavalaguna.
https://www.youtube.com/watch?v=4MR6D7tL38U

Κατσικάκια σε απίστευτη ισορροπία : https://www.youtube.com/watch?v=58-atNakMWw&feature=share

Έφυγε ο Σάκης Μπουλάς : https://www.youtube.com/watch?v=MaAI-f673Zw

Αξιόλογη παρουσία σε θέατρο και τηλεόραση η Νάντια Κοντογεώργη : https://www.youtube.com/watch?v=AreY-UzBU7E

Θυμηθείτε την Ξένια Σιμόνοβα που παρουσιάζει μια δραματική στιγμή από την ιστορία της Ουκρανίας : https://www.youtube.com/watch?v=518XP8prwZo

Σχόλια στο fb τον Ιανουάριο 2014

Σκάκι

Στις 05-01-2008 χάσαμε τον πρώτο Έλληνα Μεγάλο Μαιτρ στη Σκακιστική Σύνθεση, τον Βύρωνα Ζάππα : http://kallitexniko-skaki.blogspot.gr/2008/04/blog-post_08.html

Από τον διαγωνισμό σύνθεσης σκακιστικών προβλημάτων του ιστοχώρου KoBulChess.com (2012, κατηγορία μυθικά, fairies), φέραμε στην Ελλάδα το δεύτερο βραβείο!

Τελικά αποτελέσματα για το 1ο Κύπελλο Ελλάδος στη Λύση Σκακιστικών Προβλημάτων [http://kallitexniko-skaki.blogspot.gr/2014/01/1-2014.html]

Οικονομία και Πολιτική

Σχετικά με την Όλγα Τρέμη : Όταν έδειξε το βίντεο με τον Κορκονέα που πυροβόλησε τον Αλέξανδρο, του είχε προσθέσει υπόκρουση διαδήλωσης για να στηρίξει την υπεράσπιση Κούγια, ενώ στο αρχικό υπήρχε μόνο η φωνή αυτής που ήταν μάρτυρας.
Προχθές έλεγε ότι ο Ξηρός έπαιζε μουσική στο καρναβάλι παραβιάζοντας την άδειά του, ενώ το βίντεο ήταν πανάρχαιο.

Ο Ψεύτης κι ο Κλέφτης τον πρώτο χρόνο χαίρονται. Συνελήφθη στην Τουρκία ο Α. Φ. που (κατά δημοσιογραφικές πληροφορίες) βρισκόταν στις ΗΠΑ. Τώρα θα μας πει, εκτός από την οικονομική ενίσχυση φίλων και γνωστών του, πώς βρέθηκαν κάτι εκατομμυριάκια παραπάνω στον λογαριασμό του (δες σελίδες 6-7 στο πόρισμα της εισαγγελέως Π. Παπανδρέου http://www.naftemporiki.gr/story/751281). Το βασικό είναι να επιστραφούν τα χρήματα και να ξηλωθεί ο μηχανισμός των γνωριμιών.
Προτείνω : Διορισμοί με ΑΣΕΠ χωρίς καμιά εξαίρεση, δημοσίευση των απαντήσεων και των γραπτών (για να μη κάνει κομπίνες το ίδιο το ΑΣΕΠ), και συνεχής έλεγχος των περιουσιακών στοιχείων των προσώπων με δημόσια θέση. Δεν αρκεί το Έσχες όταν και αν κάνουν δήλωση, αλλά χρειάζεται κυρίως το Πόθεν και άμεσα, εντός του επομένου μηνός!

Καταργείται η τήρηση βιβλίων και στοιχείων στις επιχειρήσεις : Με τις νέες διατάξεις για ΚΑΣ (Κανόνες Απεικόνισης Συναλλαγών) ανατρέπονται πρακτικές πολλών δεκαετιών. Αλίμονο σε όσους πλήρωσαν πρόστιμα ή καταδικάστηκαν για παραβάσεις που πλέον δεν υπάρχουν!

Να παίρνουν άδεια οι φυλακισμένοι; Όχι. Για τρίωρη συνάντηση (κρατουμένου με τους δικούς του) μηνιαίως, μία οικία χρησιμοποιούμενη 08:00-20:00 (συν μία ώρα για καθαριότητα), επαρκεί για 120 κρατούμενους. Δεν γνωρίζω πρόσφατα στοιχεία πλήθους κρατουμένων στις ελληνικές φυλακές, αλλά αν διαθέσουμε μία οικία για καθένα από τα 33 σημεία κράτησης, επαρκούν για 3960 κρατουμένους με οικογένεια.
Το κόστος συντήρησης 33 οικιών προβλέπεται μικρότερο από το κόστος αναζήτησης των φυγάδων που παραβίασαν την άδεια, η δε ηρεμία των ελεύθερων πολιτών θα είναι δεδομένη.

Προσωπικά

Θεωρώ πολύ κακές (μέχρι και εχθρικές για Έλληνες και κυρίως Ελληνίδες) τις διαφημίσεις με τον Τσάμπα, τη μάνα του, τους άγγελούς του και όλα τα σχετικά. Δεν πιστεύω ότι είμαστε τόσο φτηνιάρικοι πια! Αν είναι τσάμπα, δεν το θέλω!
Δεν θέλω να δοκιμάσω το καινούργιο τυρί στο σουπερμάρκετ.
Δεν θέλω "στα τέσσερα, το ένα δώρο".
Δεν θέλω να βάλω δείγμα από το νέο άρωμα του οίκου τάδε.
Δεν θέλω να διαβάσω την δωρεάν έντυπη φυλλάδα.
Δεν θέλω τις διαφημίσεις, αλλά την κινηματογραφική ταινία ολόκληρη χωρίς διακοπές.
Με όλα τα ένθετα, χάθηκε τελικά η εφημερίδα και η αξία της.
Θέλω να παίρνω μόνο όσα έχω πραγματικά ανάγκη.
Θέλω να πληρώνω όσα αγοράζω για να έχουν δουλειά οι άνθρωποι που τα φτιάχνουν.
Θέλω όλα να έχουν την αξία τους και να αποκτώ αυτά που μου αρέσουν, αν το αξίζω!

Έχω διδάξει πληροφορική. Είναι η επιστήμη που βρίσκει *καλύτερες* λύσεις σε προβλήματα που είναι ή δεν είναι λυμένα! Γνωρίζοντας ότι πρέπει να βρει κάποια αποτελέσματα, εντοπίζει ποια από τα γνωστά στοιχεία είναι χρήσιμα ως δεδομένα και πάνω σ' αυτά εφαρμόζει συγκεκριμένες μεθόδους πιθανώς επαναληπτικές αλλά με πέρας, που λέγονται αλγόριθμοι, και εξάγει αποτελέσματα. Τα χρήσιμα αποτελέσματα λέγονται πληροφορίες. Αλλά όλα αυτά εφαρμόζονται σε γνωστά στοιχεία.
Ο Δασκαλάκης μας είπε για την πορεία της έρευνας σήμερα στο πεδίο της θεωρητικής πληροφορικής. Οι οικονομολόγοι υποστήριζαν ότι οποιοδήποτε σύστημα συναλλαγών μπορεί να φτάσει σε ένα σημείο ισορροπίας, και ο Νας πήρε βραβείο Νόμπελ με τις εργασίες του για την ισορροπία. Όμως ο Δασκαλάκης απέδειξε ότι δεν μπορεί να βρεθεί αλγόριθμος που να οδηγεί ένα οικονομικό σύστημα σε σημείο ισορροπίας, οπότε δεν πρέπει να περιμένουμε ότι η οικονομία θα διορθωθεί από μόνη της και επίσης δεν υπάρχει τρόπος να την ποδηγετήσουμε προς ένα σημείο ισορροπίας. Αν το κάνουμε γίνεται ασταθής και επικρατεί το χάος. Άρα πρέπει να βρούμε άλλα εργαλεία για την αξιολόγηση των οικονομικών φαινομένων ελπίζοντας ότι στην διαδρομή θα μπορέσουμε να εντοπίσουμε και αλγορίθμους που θα οδηγούν ένα σύστημα σε ισορροπία (όχι σε ένα σημείο, πιθανώς σε πολύγωνο με κορυφές προσωρινής σταθερότητας).
Επιπρόσθετα, πρέπει να αναπτύξουμε μεθόδους για να βγάζουμε αποτελέσματα όταν δεν είναι επαρκώς γνωστά τα δεδομένα. Αυτό το θέμα είναι το σημερινό state of the art στην έρευνα.
Οι οικονομολόγοι ξεκίνησαν από την ισορροπία, σαν να ήταν κάτι δεδομένο, και αγνόησαν την διαδρομή από τις επιμέρους συναλλαγές μέχρι το πλήρες οικονομικό σύστημα, για το οποίο έφτιαξαν μοντέλα και είπαν πώς θα πρέπει να είναι. Ο Δασκαλάκης μου θύμισε τον τρόπο που ο Γκέντελ αναστάτωσε τα μαθηματικά της εποχής του με τις εργασίες του περί μη πληρότητας. Για παράδειγμα "Σε ένα επαρκώς πολύπλοκο σύστημα υπάρχουν προτάσεις που είναι μη αποδείξιμες". Στην περίπτωσή μας, "Στο πολύπλοκο σύστημα μιας οικονομίας δεν μπορείς να ισχυρισθείς ότι υπάρχει κάποιο σημείο ισορροπίας".

Ενδιαφέροντα βιντεάκια από το YouTube

Από την σελίδα του David Brin μια γραφική παρουσίαση από το πολύ ψυχρό μέχρι το πολύ θερμό : http://www.bbc.com/future/story/20131218-absolute-zero-to-absolute-hot

Όλοι οι Παρατηρητές στα επεισόδια της τηλεοπτικής σειράς Fringe https://www.youtube.com/watch?v=QlG1gwkyJxk

Αστείος αγώνας πιγκ-πογκ https://www.youtube.com/watch?v=ITR88wT8ekM

Ομιλία [Μετά είκοσι έτη]

Με μια ανακοίνωση, σαν την παρακάτω ...

Παρασκευή, 07 Φλεβάρη 1997, ώρα 20:30, στο βιβλιοπωλείο του Μάριου Βερέττα στην οδό ΖΩΣΙΜΑΔΩΝ 14 (από ΚΑΛΛΙΔΡΟΜΙΟΥ 68), με την ομιλία «ΜΕΤΑ ΕΙΚΟΣΙ ΕΤΗ» ο Μανωλάς Εμμανουήλ παρουσιάζει αναλυτικά το διήγημά του «ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΙΣΤΟΡΙΑ».

... ειδοποιήθηκαν οι φίλοι της επιστημονικής φαντασίας να προσέλθουν στο φιλόξενο περιβάλλον του βιβλιοπωλείου,στα πλαίσια καθημερινών πολιτιστικών εκδηλώσεων, για να ακούσουν τις απόψεις του συγγραφέα ενός διηγήματος που είχε γραφτεί είκοσι χρόνια πριν, τον Φεβρουάριο του 1977, και είχε πάρει το δεύτερο βραβείο σε πανελλήνιο διαγωνισμό που είχε προκηρύξει το περιοδικό «ΑΝΑΛΟΓΙΟ» για σύντομο διήγημα επιστημονικής φαντασίας. Η πολυπληθής προσέλευση ήταν άκρως τιμητική, και η συζήτηση που ακολούθησε την ομιλία ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρουσα.

Λίγες ημέρες μετά, άγνωστοι κάψανε το βιβλιοπωλείο.

---

Μανωλάς Εμμανουήλ, 07/02/1997

Ομιλία «Μετά Είκοσι Έτη»

Ένας τρόπος να μετράνε τη δύναμή τους τα έντυπα είναι να διεξάγουν διαγωνισμούς με συμμετοχή αναγνωστών. Δεν είναι το βραβείο που έλκει τον κάθε συμμετέχοντα, αλλά η ευκαιρία για άμιλλα, οπότε ακόμα και οι πιο διστακτικοί και αναποφάσιστοι μπορεί να παρακινηθούν.

Τον Φεβρουάριο 1977 είχε προκηρύξει πανελλήνιο διαγωνισμό για την συγγραφή σύντομου διηγήματος Επιστημονικής Φαντασίας (=ΕΦ για συντομία) το περιοδικό «ΑΝΑΛΟΓΙΟ», που ήταν μια έκδοση από τις ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ για την Επιστήμη και την ΕΦ.

Το περιοδικό αυτό ήταν μία έντιμη προσπάθεια, μία πολύ αξιόλογη παρουσία, όπως και άλλα περιοδικά της ίδιας εκδοτικής ομάδας. Τα περιεχόμενά του ήσαν ισόρροπα μοιρασμένα ανάμεσα σε ενδιαφέροντα επιστημονικά ζητήματα και σε λογοτεχνικές αναζητήσεις στο χώρο της ΕΦ.

Η επιτροπή που θα διάβαζε τα διηγήματα, όπως αυτοπαρουσιάστηκε, είχε τους παρακάτω ως μέλη

1. Κώστα Καββαθά, εκδότη του Αναλόγιου,

2. Πιτ Κωνσταντέα, αρχισυντάκτη του Αναλόγιου,

3. Διονύση Σιμόπουλο, διευθυντή του Ευγενιδείου Πλανηταρίου,

4. Γιώργο Ντούμα, πρωτοπόρο περιπετειών επιστημονικής φαντασίας στο ραδιόφωνο, συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας.

Ένοιωσα μία έντονη παρόρμηση να δοκιμάσω αν μπορούσα να ανταγωνιστώ τους αναγνώστες αυτού του περιοδικού. Υπέθετα ότι αυτοί οι αναγνώστες αγαπούσαν, όπως και εγώ, την καθαρή επιστήμη και τις εφαρμογές της καθώς και την λογοτεχνική παρουσίαση σχετικών με την επιστήμη θεμάτων. Για να είμαι πιο ακριβής, φανταζόμουν ότι τα θέματα με τα οποία θα καταπιάνονταν, προσπαθώντας να ετοιμάσουν μία συμμετοχή στον διαγωνισμό, θα τα αντλούσαν από την σκληρή επιστημονική φαντασία.

Λέμε σκληρή επιστημονική φαντασία αυτό το λογοτεχνικό είδος, το οποίο αντέχει και την πιο διεισδυτική έρευνα για επιστημονικές ανακρίβειες ή για αντινομίες στην δομή και εξέλιξη του μύθου. Και αν υποθέσουμε ότι μερικά από αυτά που αναφέρονται δεν υπάρχουν στον κόσμο μας, ο συγγραφέας μπαίνει στον κόπο να μας αποδείξει ότι δεν είναι ανέφικτα.

Υπάρχουν αρκετές περιπτώσεις συγγραφέων που περιέγραψαν στα κείμενά τους ανύπαρκτες συσκευές, που γνώρισαν αργότερα ευρύτατη διάδοση. Για παράδειγμα αναφέρω τον Άρθουρ Σι. Κλαρκ, που είχε την οξυδέρκεια να προβλέψει και να περιγράψει σε κείμενό του τους τηλεπικοινωνιακούς δορυφόρους.

Τα γενικά χαρακτηριστικά του κειμένου που θα έγραφα, ήθελα να είναι τα παρακάτω:

·  Το είδος του διηγήματος ήθελα να είναι σκληρή ΕΦ. Δηλαδή δεν θα απέφευγα τις προχωρημένες τεχνολογικές, αστρονομικές, κοινωνιολογικές, βιολογικές περιγραφές, αλλά ό,τι κι αν έλεγα έπρεπε να είναι σωστό.

·  Οι χαρακτήρες που θα αναφερόντουσαν θα έπρεπε να παραμένουν σε όλη την διάρκεια του κειμένου και θα έπρεπε να περιγραφούν όσο γίνεται καλύτερα.

·  Επίσης ήθελα να έχει μία πλοκή που να αποκαλύπτεται η πραγματική υφή της στο τέλος της εξιστόρησης. Έχοντας διαβάσει εκείνη την εποχή διάφορα βιβλία από συγγραφείς με ποικιλία τρόπων γραφής, είχα εντυπωσιαστεί από την Τριλογία για το Ίδρυμα (Foundation Trilogy) του Ισαάκ Άσιμοφ. Ο αναγνώστης των τριών βιβλίων μαθαίνει πού βρισκόταν το Δεύτερο Ίδρυμα μόνο όταν διαβάσει και την τελευταία πρόταση του τρίτου βιβλίου.

·      Επειδή τότε ζούσα σε πανεπιστημιακό χώρο, η ιστορία έχει σχέση με καθηγητές και σπουδαστές. Έχετε αναρωτηθεί ποτέ αν οι καθηγητές τα ξέρουν όλα στον τομέα τους; Μη το ψάχνετε, σας λέω από εμπειρία ότι είναι άσχετοι οι περισσότεροι.

·  Έχετε εντοπίσει ποια είναι η πηγή της γνώσης; Υπάρχει κάποιος που διατυπώνει κάτι νέο ή αναμασάμε τα ίδια θέματα χωρίς τελικά να βγαίνει νόημα; Διάφορα ερωτήματα φιλοσοφικής υφής βρήκαν το δρόμο τους και χώθηκαν μέσα στην ιστορία που έγραψα.

·      Και πέρα από αυτά που είπαμε μέχρι τώρα, ήθελα να υπάρχει και κάτι ακόμα, κάτι σαν γρίφος που σου δίνει χαρά η λύση του, και κάτι νομοτελειακό που αδιαφορείς για την ύπαρξή του αλλά σε ακολουθεί σε όλη σου την πορεία.

Τα τρία διηγήματα που βραβεύτηκαν ήσαν:

1^ο Βραβείο : ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ, του ΑΛΕΞΑΝΤΡΟΥ ΛΑΡΑ, Γενάρης του 77 στο Γιούρινο

2^ο Βραβείο : ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΙΣΤΟΡΙΑ, του ΜΑΝΩΛΗ ΜΑΝΩΛΑ, Φλεβάρης 77

3^ο Βραβείο : Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ, του ΜΙΧΑΛΗ ΧΡ. ΠΑΠΑΝΑΤΣΙΔΗ, Μάρτιος 77 κάπου στο Σύμπαν

Παρακάτω, υποθέτω ότι έχετε διαβάσει το διήγημα «Παράλληλη Ιστορία».

Παρά το ότι η «Παράλληλη Ιστορία» είναι ένα σύντομο διήγημα, μόνο τρεις σελίδες, αρκετοί άνθρωποι που με συνάντησαν από τότε μου είπαν ότι το είχαν διαβάσει και τους είχε αρέσει.

Ένας συνάδελφος ερευνητής μου είπε ότι είναι καλό αλλά ελλιπές αφού δεν έδινα και τις απαντήσεις στα ερωτήματα. Οι ερωτήσεις που είναι σχετικές με την ύπαρξή μας δεν έχουν απαντηθεί μέχρι σήμερα. Το να βάζουμε όμως αυτή την προβληματική σχετικά με την παρουσία μας μέσα στην πλάση, είναι αυτό που μας κάνει ανθρώπους, όπως μας ανέλυσε ο Γάλλος υπαρξιστής φιλόσοφος Ζαν Πολ Σαρτρ.

Ένας καθηγητής μου με τον οποίο δεν είχα ιδιαίτερες σχέσεις (ο συχωρεμένος Κωνσταντίνος Λέφας) με κάλεσε στο γραφείο του και μου είπε : «Διάβασα την Παράλληλη Ιστορία σου. Εμένα δεν μου αρέσει ιδιαίτερα η ΕΦ. Αλλά εσύ να μη σταματήσεις να γράφεις».

Κάποια άλλη φορά άνοιξε η πόρτα του γραφείου μου, ένας φοιτητής έσκυψε το κεφάλι του μέσα και με ρώτησε «Είσαστε εκείνος ο Μανώλης Μανωλάς ;» και απάντησα «Ναι». Γίναμε καλοί φίλοι με τον Γιάννη και με τα χρόνια βελτιώσαμε την αλληλοεκτίμησή μας.

Ο πολυπράγμων εκδότης-χαράκτης Χρήστος Λάζος, που με τιμά με την εμπιστοσύνη του, επανειλημμένα με παρακίνησε να εξακολουθήσω να γράφω, κρίνοντας τις δυνατότητές μου από την «Παράλληλη Ιστορία».

Ο καλλιτέχνης και συγγραφέας Μάκης Πανώριος που εξέδωσε το 1987 την ανθολογία Το Ελληνικό Φανταστικό Διήγημα συμπεριέλαβε τα τρία βραβευμένα διηγήματα του διαγωνισμού του Αναλόγιου. Έτσι βρέθηκα αναπάντεχα με πολύ εκλεκτή παρέα, σημαντικούς δημιουργούς, που δεν φτάνω ούτε το δαχτυλάκι τους που λέει ο λόγος. Άρα μια μικρή συμμετοχή σε έναν, ας πούμε περιθωριακό, διαγωνισμό μπορεί να γίνει το πρώτο βήμα για την συνειδητοποίηση της θέσης ενός ατόμου μέσα στην πολυκύμαντη περιπέτεια των ιδεών και της γλώσσας.

Ας δούμε τώρα τι περιλαμβάνεται στις τρεις σελίδες του διηγήματος, και ακόμη μερικά που δεν περιλαμβάνονται αλλά πρέπει να ειπωθούν.

Έχει γίνει μια ομαδοποίηση των αναφερομένων στοιχείων κατά επιστημονικό κλάδο.

Στοιχεία Φυσικής και Τεχνολογίας.

Ο Σαμσόκιδ είναι πλανήτης, που παίρνει φως από άλλο ουράνιο σώμα, τον Φωτοδότη.

Μήπως αυτός ο πλανήτης είναι η Γη μας;

Και αν είναι, σε ποια χρονική στιγμή της διαδραματίζεται η ιστορία;

Από τη μια μεριά…

·      Στην Γη μας το μαγνητικό πεδίο πράγματι αναστρέφεται κάθε 10000 χρόνια.

·      Στην Γη μας υπάρχει κατά το ένα τέταρτο της επιφάνειας στεριά με δέντρα πολύχρωμα, (για να τα λες πολύχρωμα πρέπει να βλέπεις πολλά χρώματα, όπως εμείς οι άνθρωποι) και κατά τα τρία τέταρτα ωκεανός με ζωή μέσα του.

·   Τα σώματά μας έχουν αρκετή πυκνότητα, σταθερό σχήμα, σχετικά κεντρικοποιημένο εγκέφαλο (εντός κεφαλής) για νοητικές λειτουργίες, αλληλοκοιταζόμαστε με σημασία, αναπνέουμε αέρα, συνομιλούμε ηχητικά, έχουμε διάφορες γλώσσες και ενίοτε χρειαζόμαστε μετάφραση, αντικαθιστούμε τα όργανα που φθείρονται.

·    Γνωρίζουμε πλάσματα που κολυμπάνε με νηκτικές κύστες, που πετάνε με φτερά, που έχουν την ευμεταβλητότητα της αμοιβάδας.

·      Εξελίξαμε τα αεροπλάνα των ελίκων σε αεριωθούμενα.

·   Χρησιμοποιούμε υπολογιστές για διάφορες συντονιστικές εργασίες. Έχουμε ρομποτοεπαύλεις, ολογραφικές προβολές, επικοινωνίες με ταυτόχρονη μετάφραση μέσω υπολογιστή, πολλά Πανεπιστήμια.

·      Έχουμε σπουδαστές που προκαλούν ταραχές για να υπερασπιστούν ιδεολογικές διαφορές.

·     Έχοντας αρχίσει τα ταξίδια στο Διάστημα, μπορεί να συναντήσουμε άλλες φυλές με τεχνολογικό πολιτισμό.

·      Στην Γη μας το έτος διαρκεί 365 ημέρες περίπου, δηλαδή αν κάποιος φτάσει τα 105 χρόνια θα έχει ζήσει περίπου 38.000 ημέρες.

·   Στην Γη μας η επέκταση της θεωρίας που ερμηνεύει τα ηλεκτρομαγνητικά φαινόμενα ώστε να ερμηνεύει και τα σχετικά με την βαρύτητα φαινόμενα, (δες QED = Quantum Electro-Dynamics, του αείμνηστου πανεπιστημιακού διδασκάλου Richard Feynman που έφυγε ξαφνικά από κοντά μας), είναι σχετικά πρόσφατη και όχι ολοκληρωμένη. Είναι επόμενο να διδάσκεται η Κβαντική Ηλεκτροδυναμική μόνο στα πρωτοποριακά πανεπιστήμια και κάποιοι φοιτητές να μην έχουν ακούσει ποτέ τον όρο ηλεκτροβαρυτικός.

·      Οι κάτοικοι του Σαμσόκιδ γνωρίζουν εδώ και πεντακόσια χρόνια ότι τα φυτά έχουν νοημοσύνη, και αν έχουν κάποια σχέση με μας, βρίσκονται στο μέλλον μας περί το 2450 μ.Χ.. Εμείς έχουμε προϊδεαστεί από τις Κίρλιαν φωτογραφίες σχετικά πρόσφατα, ας πούμε τα τελευταία πενήντα χρόνια και τα πειράματα δείχνουν ότι τα φυτά επηρεάζονται από την μουσική, από ζωτικές μεταβολές σε ζωικά είδη, από την αγάπη που τους δείχνει αυτός που τα φροντίζει. Μάλλον ο ρυθμός της ζωής τους είναι πιο αργόσυρτος από τον δικό μας και για τον λόγο αυτό έχουμε ακόμη προβλήματα επικοινωνίας.

Από την άλλη μεριά...

·      Ο ωκεανός της Γης δεν είναι ρηχός. Το βύθισμα κοντά στις Νήσους Μαριάνες στον Ειρηνικό ωκεανό χωράει το Έβερεστ, που είναι η υψηλότερη κορυφή στα Ιμαλάια της Ινδίας, και περισσεύουν μερικά χιλιόμετρα.

·      Αν υποθέσουμε ότι εξάτμισε τον ωκεανό μια έκλαμψη του Ήλιου μας και χάθηκε το νερό στο διάστημα, δεν θα μπορούσε σύντομα να αναπτυχθεί τεχνολογικός πολιτισμός (και αν συνέβη η έκλαμψη, τότε μάλλον όλα τα ζώα της επιφάνειας της στεριάς, άρα και οι άνθρωποι, έχουν χαθεί), ούτε θα συνέχιζε να καλύπτει τα τρία τέταρτα της επιφάνειας.

·      Η στεριά της Γης δεν είναι μακριά από τις κατοικημένες περιοχές, ούτε είναι αφιλόξενη. Παρακαλώ να εξαιρέσετε πλημμύρες, κατολισθήσεις, σεισμούς, παλιρροϊκά κύματα, τσουνάμι, λαίλαπες, κεραυνούς, καύσωνες.

·      Δεν έχουμε γνωρίσει καμιά κρυσταλλική φυλή. (Δες Τεύχος 16 Εκπληκτικά, Τα καλύτερα κόμικς, εκδόσεις Πεχλιβανίδη, ιστορία Το Άστρο με τους Θησαυρούς). Στον Σαμσόκιδ έχουν σημαντική προϊστορία με επαφές με φυλές σε άλλα αστρικά συστήματα και φυσικά με τους Προστάτες.

·      Σίγουρα δεν έχουμε λέπια.

Επομένως πρόκειται για μια παράλληλη ιστορία. Και την λέμε παράλληλη με την Ευκλείδεια έννοια, γιατί ποτέ δεν συναντιέται με την δική μας ιστορία, όσο και να την προεκτείνουμε.

Στοιχεία Θρησκευτικά.

Αν σας παραξένεψαν τα ονόματα που υπάρχουν στο διήγημα αυτό, σας λέω ότι πολλοί άνθρωποι δεν μπορούν να αντιληφθούν αμέσως ότι είναι λέξεις γραμμένες ανάποδα. Σας λέω μάλιστα ότι διαπιστώθηκε κατά την ώρα της απονομής του βραβείου πως ένα από τα μέλη της επιτροπής δεν είχε καταλάβει αυτό το τέχνασμα, οπότε οι άλλοι τον έστειλαν γελώντας να ξαναδιαβάσει το διήγημα που βράβευσε, τουλάχιστον να ξέρει άλλο ένα «γιατί το βράβευσε».

Θα ήθελα να σημειώσω ότι αργότερα εντόπισα έναν τίτλο ουτοπικού χιουμοριστικού διηγήματος Erewhon (του Samuel Butler, 1872) που διαβάζεται ανάποδα περίπου ως Nowhere, που σημαίνει πουθενά (=ου τόπος, δηλαδή ουτοπία). Από τον ήρωα Higgs, την αγαπημένη του Arowhena και τον σπιτονοικοκύρη του Mr Nosnibor μόνο ο τελευταίος διαβάζεται ανάποδα Robinson. Η τεχνική δεν επεκτείνεται στο σώμα του διηγήματος, ώστε να παίρνει άλλο νόημα η εξιστόρηση, όταν ο αναγνώστης καταλάβει τι σημαίνουν τα ανάποδα ονόματα.

Ο πλανήτης που ζούμε είναι ο Δικός μας (Σαμσόκιδ). Υπάρχουν προστάτες Άγγελοι (Ιλεγγά) από το αστρικό σύστημα Παράδεισος (Σοσιδάραπ). Ο Θεολόγος (Σογόλοεθ) μιλάει για όλους αυτούς. Υπάρχει ο πανάρχαιος Θεός (Σόεθ) που φροντίζει τα πάντα, ο ανυπάκουος Διάβολος (Σολοβάιδ) που κάνει έναν χώρο να βράζει σαν πραγματική Κόλασις (Σισαλόκ) και για τις πράξεις του εκπίπτει, και τελικά ο Χριστός (Σότσιρχ) που μας σώζει. Αν δει κανείς το διήγημα σαν μαγική εικόνα που κρύβει μέσα της στοιχεία από την Χριστιανική θρησκεία και την Ηθική της, τότε καταλαβαίνει ότι διάβασε μια παράλληλη ιστορία. Εδώ η παραλληλία είναι χρονική. Τα ερωτήματα που διατυπώνονται είναι βασικές απορίες όλων μας.

Στοιχεία Οικολογίας.

Ο Σολοβάιδ παραβαίνοντας τις συμβουλές του Σόεθ, έκανε τον ψυχρό Σισαλόκ να βράζει από την υψηλή χρησιμοποίηση σαν πυρηνικό αντιδραστήρα έτοιμο να εκραγεί. Αυτό εμφανίζεται ως κακή εξέλιξη.

Οι άλλοι Ιλεγγά είχαν την διαφορετική άποψη ότι πρέπει να σεβόμαστε το περιβάλλον.

Φρόντιζαν να μετακινούνται ώστε να είναι παροδική η πόλωση που προκαλούσαν στο χώρο.

Βοηθούσαν τα όντα που συναντούσαν να βαδίσουν πιο γρήγορα στο μονοπάτι της εξέλιξης.

Δεν ήσαν κατακτητές, αλλά προωθούσαν την διάδοση της γνώσης. (Με έναν παράλληλο τρόπο παρουσιάζεται και ο Μέγας Αλέξανδρος).

Στοιχεία Πολιτικά.

Με αφορμή την Παράλληλη Ιστορία, ο Σύλλογος Βοηθών και Ερευνητών του Φυσικού τμήματος της Φυσικομαθηματικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Πάτρας οργάνωσε μια συζήτηση, ώστε να ανταλλάξουν τα μέλη του γνώμες.

Βλέποντας το θέμα από πολιτική σκοπιά, έχουμε να παρατηρήσουμε τα εξής. Στο διήγημα αναφέρεται ακροθιγώς ένα κομμουνιστικό σύστημα σε επίπεδο ιδιοκτησίας πληροφοριών μεταξύ των Ιλεγγά, το οποίο δεν έχει εξεταστεί διεξοδικά από τους φιλοσόφους μας και τους κοινωνικούς αναλυτές. Στον κόσμο μας έχουν αναπτυχθεί κοινωνικοπολιτικά συστήματα με διαφοροποιήσεις στο θέμα της ιδιοκτησίας των παραγωγικών μέσων. Ας δούμε δύο συστήματα, όπως ήσαν είκοσι χρόνια πριν:

Α) Στο καπιταλιστικό σύστημα υπάρχουν ορισμένα άτομα που συγκεντρώνουν πλούτο επειδή συνέβη στο κτήμα τους να βρεθεί κάποια χρήσιμη πρώτη ύλη (πετρέλαιο, ουράνιο) ή επειδή το εργοστάσιό τους παράγει ένα πολυδιαφημισμένο προϊόν (αυτοκίνητα, ρούχα, κινηματογραφικές ταινίες), ή επειδή έχουν κατοχυρωμένη μια ιδέα για ένα προϊόν (οι επινοήσαντες την συσκευασία Tetrapak για γάλατα, αναψυκτικά κλπ ή οι αρμόδιοι για τον γραμμοκώδικα Bar-code).

Στο σύστημα αυτό υπάρχουν άνθρωποι φτωχοί που προσπαθούν να επιβιώσουν κλέβοντας από τους έχοντες και κατέχοντες.

Η χρησιμότητα της αστυνομίας είναι να προστατεύει την περιουσία και την ζωή των πλουσίων συγκρουόμενη με τις μάζες σε γήπεδα και πανεπιστήμια, να επιδεικνύει ενοχλητική βιαιότητα ενάντια σε περιθωριακούς και μειονότητες, να εμποδίζει την είσοδο στην χώρα σε κάποιους που ονειρεύονται μια καλύτερη τύχη.

Β) Στο κομμουνιστικό σύστημα (σοβιετικού τύπου) τα μέσα παραγωγής, οι πρώτες ύλες, οι επιστημονικές ιδέες και οι αθλητικές επιδόσεις ανήκουν στο κράτος. Για να λειτουργήσει η κυβέρνηση με ευελιξία, επειδή δεν είναι ταχυκίνητο το σύστημα των επάλληλων σοβιέτ (=επιτροπών) εργοστασίου, πόλης, επαρχίας, ανώτερου σοβιέτ κλπ, υπάρχουν άτομα τα οποία διοικούν την χώρα, αντιπροσωπεύουν στο εξωτερικό τα συμφέροντα των πολιτών, αποφασίζουν πολεμικές επιχειρήσεις, έχουν προσωπικούς γιατρούς και εξοχικές ντάτσες και άλλα πλεονεκτήματα.

Οι υπόλοιποι άνθρωποι, που ζούνε στερημένοι από διάφορα αγαθά του διεθνούς εμπορίου και που δεν μπορούν να ζήσουν μόνο με μπαλέτα Μπαλσόι και βότκα, προσπαθούν να διαμαρτυρηθούν με ανακοινώσεις και διηγήματα που κάνουν τον γύρο του κόσμου. Αν κάποιοι μετακομίσουν αναγκαστικά σε κάποια περιοχή της Σιβηρίας, όλοι ευχόμαστε να είναι σύντομη η ταλαιπωρία, η επιτροπή των βραβείων Νόμπελ κάνει ότι μπορεί, αλλά η λύση δεν αρκεί να δίνεται σε ατομικό επίπεδο.

Η χρησιμότητα της αστυνομίας είναι να προστατεύει τους διοικούντες, να καταστέλλει οποιαδήποτε διαμαρτυρία, να παρακολουθεί συλλαμβάνει ανακρίνει απομακρύνει τους αντιρρησίες, να ελέγχει κάθε μετακίνηση προσώπων, να εμποδίζει την έξοδο από την χώρα.

Είπαν οι παρατάξεις τα δικά τους, με ξύλινη γλώσσα ή όχι, με αναφορές σε προπαγάνδες και άλλα σχετικά. Μερικοί μελετημένοι παρέθεσαν τις απόψεις του Χέγκελ για την ιστορική εξέλιξη ως ένωση αντιθέτων καταστάσεων που εξαφανίζονται για να δώσουν την θέση τους στην νέα ιστορική κατάσταση (η θέση και η άρνηση δίνουν με την διαλεκτική την σύνθεση, που είναι μια νέα θέση).

Παρουσιάστηκε η άποψη του Μαρξ ότι οι οικονομικές δυνάμεις μέσα σε μια κοινωνία προκαλούν μεταβολές που βελτιώνουν το βιοτικό επίπεδο, η οποία βελτίωση έχει ως επακόλουθο την πνευματική πρόοδο και εξέλιξη. Παράδειγμα οι πολίτες της αρχαίας Αθήνας.

Αφού λοιπόν έγινε δεκτό ότι το παραγωγικό μέρος του κοινωνικού οικοδομήματος καθορίζει την ιδεολογική θέση και την ηθική μίας κοινωνίας, και αφού μπλεχτήκανε λιγάκι στο να καθορίσουνε αν είναι παραγωγικό μέρος οι εργάτες (Λένιν) οι αγρότες (Μάο) ή οι υπάλληλοι (Μπερλίνγκουερ), η συζήτηση ξαναγύρισε στα ερωτήματα που αναφέρονται στο διήγημα, και παρά το ότι δεν δίνονται εκεί απαντήσεις, τα τελικά συμπεράσματα ήσαν αναπόφευκτα.

·    Μπορούμε να πούμε ότι για τους αδύναμους ισχύει ό,τι λέει ο νόμος και για τους ισχυρούς ισχύει το δίκαιο του ισχυρότερου, είτε μιλάμε για ανθρώπους, είτε μιλάμε για κράτη.

·      Για τον μέσο άνθρωπο τα κοινωνικά συστήματα δεν έχουν διαφορές.

·   Ο κάθε άνθρωπος είναι Γρανάζι στην Μηχανή, αφού έξω από το σύστημα είναι αδιανόητη η ύπαρξη.

·      Το ερώτημα Ποιος Είμαι και Που Πάω, δέχεται προσωπική απάντηση μόνο.

·      Όταν όλοι φεύγουμε αργά ή γρήγορα για το μεγάλο ταξίδι, τα επίγεια αγαθά δεν τα παίρνουμε μαζί μας.

Κοινωνία των πληροφοριών.

Δεν γνωρίζω όμως αν παίρνουμε μαζί μας τις γνώσεις και τις αναμνήσεις. Αν σκεφτούμε ότι οι σκέψεις έχουν ενεργειακή μορφή (ως οργανωμένα σύνολα έχουν μέσα πληροφορία που ισοδυναμεί με συγκέντρωση ενέργειας και είναι αρνητική εντροπία), τότε μετά τον θάνατό μας ξεφεύγουν από τον δεσμό τους με την ύλη και ίσως να μη διασκορπίζονται στο αχανές διάστημα, αλλά να διατηρούν την συνοχή τους και την ταυτότητά τους.

Αν μοιραζόμασταν όλοι τις γνώσεις, μπορεί να ήμασταν καλύτερα εφοδιασμένοι για το μεγάλο ταξίδι. Ίσως να ήταν καλύτερη και η επίγεια ζωή.

Στο διήγημα που συζητάμε, υπάρχει η ιδέα της διάδοσης της γνώσης χωρίς όρια και περιορισμούς. Αυτοί που επιτρέπουν την διάδοση της γνώσης, γίνονται οι Προστάτες του γνωστού κόσμου.

Μετά είκοσι έτη παρακολουθούμε την ανάπτυξη του Internet (εξέλιξη του στρατιωτικού δικτύου υπολογιστών Arpanet των ΗΠΑ), με στόχο να εγκατασταθεί ένα τερματικό σε κάθε σπίτι, που είναι όχι μόνο ένα πάντρεμα της τηλεόρασης και του τηλεφώνου με τον ηλεκτρονικό υπολογιστή, αλλά και ένας ειδικός χώρος αέναης συζήτησης (κυβερνοχώρος), πέρα από τοπικούς και χρονικούς περιορισμούς.

Το κόστος του απαιτούμενου εξοπλισμού είναι σχετικά μικρό. Αντί να σε εξυπηρετεί μόνο ο προσωπικός σου υπολογιστής, έχεις στη διάθεσή σου ένα δίκτυο από εκατομμύρια υπολογιστές.

Δεν χρειάζεται ιδιαίτερη εξειδίκευση γνώσεων.

Δεν υπάρχουν σύνορα, δεν υπάρχουν φυλετικές διακρίσεις, δεν μπορείς (αν δεν σου το επιτρέψει) να ξεχωρίσεις αν ο συνομιλητής σου είναι γυναίκα ή άνδρας, παιδί ή ενήλικος, ώστε να αναδυθούν στην σκέψη σου οι προκαταλήψεις. Όλοι είναι ισότιμοι. Αυτό είναι μια απαίτηση του δημοκρατικού ανθρώπου, να έχει ισότιμη αντιμετώπιση.

Στην Παράλληλη Ιστορία βλέπουμε ότι ο καθηγητής είναι μια ολογραφική προβολή ελεγχόμενη από τον συντονιστικό υπολογιστή του πανεπιστήμιου που παρακολουθεί κάθε δραστηριότητα. Αυτά που λέει μεταφράζονται ξεχωριστά στον κάθε σπουδαστή από τον υπολογιστή. Αναρωτιόμαστε αν ο καθηγητής υπάρχει πραγματικά, ή αν οι σπουδαστές παρακολουθούν έναν εικονικής πραγματικότητας (virtual reality) καθηγητή που προσαρμόζει τις κινήσεις του ανάλογα με την πορεία της παράδοσης. (Υπάρχει στον κόσμο μας κάτι σχετικό, ο εικονικός σχολιαστής ειδήσεων Max Headroom). Το ότι ο συντονιστικός υπολογιστής του στέλνει ένα μήνυμα, δεν συνεπάγεται ότι ο καθηγητής είναι ανθρώπινος. Επίσης αναρωτιόμαστε αν λέει ο υπολογιστής τα ίδια πράγματα σε όλους. Και υπάρχει κάτι ακόμα που δεν είναι ξεκαθαρισμένο, δηλαδή ποιος εγκρίνει αυτά που πρέπει να διδαχτούν οι σπουδαστές;

Βγαίνοντας από την υποβρύχια αίθουσα οι σπουδαστές αναπνέουν ελεύθερο αέρα, που έχει και τη σημασία ότι απομακρύνθηκαν από ένα περιβάλλον καταπίεσης, και συνομιλούν με την βοήθεια των προσωπικών μεταφραστικών τους συσκευών, δηλαδή χωρίς τον έλεγχο του υπολογιστή. Άρα χρειάζεται η προσωπική επαφή, ώστε να αποφεύγουμε τα λογοκριμένα κείμενα και την διαφοροποίηση των ειδήσεων που είναι πιο συνηθισμένη στα καταπιεστικά καθεστώτα.

Θα αναρωτιόσαστε αν υπάρχει λογοκρισία στο Internet. Σε κάποιο βαθμό υπάρχει. Δεν είναι όμως εύκολο να περάσεις περιοριστικούς νόμους στον κυβερνοχώρο. Είναι σαν να προσπαθείς να επιβάλλεις τις απόψεις σου ως τις μόνες αποδεκτές απόψεις. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ προώθησε για ψήφιση ένα νόμο CDA (=Communications Decency Act) για κοσμιότητα στις διακινούμενες πληροφορίες. Αλλά οι χρήστες βρίσκουν τρόπους να αντιστέκονται. Ένα εντυπωσιακό χτύπημα (ή χακεριά, από το hack = χτυπώ) έγινε στην σελίδα της παντοδύναμης CIA (Central Intelligence Agency = Κεντρικής Υπηρεσίας Πληροφοριών), όπου κάποιοι άγνωστοι μέχρι σήμερα χάκερς (=χρήστες που πετυχαίνουν πρόσβαση χωρίς τους έχει δοθεί άδεια) άλλαξαν το Intelligence (=εξυπνάδα, νοημοσύνη) σε Stupidity (=ηλιθιότητα, βλακεία) και τις διάφορες παραπομπές προς ενημερωτικά άρθρα σε παραπομπές προς άρθρα σεξουαλικού περιεχομένου, οπότε όλη η υπηρεσία που τα δημοσίευε θα έπρεπε να πάει φυλακή. Ο νόμος CDA έχει ήδη κριθεί αντισυνταγματικός. Θα δούμε τι πρόκειται να γίνει με τον Ευρωπαϊκό νόμο Σένγκεν για τις προσωπικές πληροφορίες που είναι αποθηκευμένες σε κρατικούς υπολογιστές.

Είναι δυνατό να επικοινωνούμε με χρήση κώδικα, κρυπτογραφημένα, ώστε να παίρνει το μήνυμά μας μόνο ο επιθυμητός αποδέκτης και όχι κάποιος τρίτος που αποφάσισε να μας παρακολουθήσει. Υπάρχουν βέβαια τεχνικές που σπάνε τους κώδικες των μηνυμάτων, μόνο που χρειάζονται χρόνο για να το πετύχουν, και αν ο κώδικας είναι δύσκολος, μπορεί να χρειαστούν πάρα πολλά χρόνια. Οι πλανητάρχες συγκαταλέγουν τους κρυπτογραφικούς κώδικες στα απόρρητα πολεμικά στοιχεία και απαγορεύουν την αποκάλυψη νέων τεχνικών. Αυτός που ανακοίνωσε στο Internet την τεχνική PGP (= Pretty Good Privacy) για πρακτικά απόρρητες ιδιωτικές επικοινωνίες ταλαιπωρήθηκε με δικαστήρια και φυλακίσεις πολύ καιρό, αλλά τελικά είναι ελεύθερος. Η τεχνική PGP είναι στη διάθεση του καθενός μας.

Όμως είναι προτιμότερο να επικοινωνούμε ανοικτά και ελεύθερα.

Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν πολλά να πουν και όμως, με διάφορες κρατικές ενέργειες, δεν φτάνουν τα λόγια τους στο ευρύ κοινό (παράδειγμα ο αμερικανός αναμορφωτής της γλωσσολογίας και οξυδερκής πολιτικός αναλυτής Noam Chomsky, που είναι πρακτικά άγνωστος στους πολίτες των ΗΠΑ).

Εδώ πρέπει να τονίσω τον εποικοδομητικό ρόλο που παίζουν οι εκδότες, που υπηρετούν τις πρωτοποριακές ιδέες και τους περιθωριακούς (underground) συγγραφείς και καλλιτέχνες, ερχόμενοι σε σύγκρουση πολλές φορές με το κράτος και με την αντίδραση.

Αν αυτοί, που έχουν εξουσία, προσπαθούν…

·      να εφαρμόσουν σκοταδιστικές μεθόδους για να αποκρύψουν λαθεμένες ενέργειες,

·      να περιορίσουν την γενική ελευθερία (δεν λέω ασυδοσία) σε εφημερίδες, ραδιοσταθμούς, κανάλια και δίκτυα ειδικά για να φιμώσουν μαχητικούς αρθρογράφους,

·      να παρουσιάσουν στις ανακοινώσεις τους τα πράγματα διαφορετικά από ό,τι αντιλαμβάνεται ο καθένας μας, ή να λένε μισές αλήθειες,

·      να χωρίσουν τον λαό σε στρώματα κάστες παρατάξεις ομάδες ώστε να απασχολείται με διαπαραταξιακές αντιπαραθέσεις και όχι με τα πραγματικά του προβλήματα,

·      να παραχαράξουν τα ιστορικά γεγονότα,

·      να μειώσουν γενικότερα το επίπεδο εκπαίδευσης και γνώσης των ανθρώπων,

…τότε καλά θα κάνουν να αλλάξουν γραμμή πλεύσης, γιατί ούτε η ιστορική γνωσιολογία θα μπορεί να διδαχτεί χωρίς ταραχές και συγκρούσεις, ούτε ο Σογόλοεθ θα τολμάει να εμφανιστεί, αλλά θα στέλνει τις απόψεις του μαγνητοσκοπημένες.

Και δεν πιστεύω ότι θα κάνουν κάποιο θαύμα οι Προστάτες μας Ιλεγγά αλλάζοντας τον σχετικό (φυσικό;) νόμο, ώστε να αποφευχθεί η απονομή της δικαιοσύνης.

Παραμένοντα ερωτήματα.

-Γιατί αναπτύξαμε πολιτισμό εμείς οι Homo sapiens και όχι ας πούμε οι γορίλες;

Δες την ταινία Ο Πλανήτης των Πιθήκων. Το έργο του Δαρβίνου, (On the origin of species, 1859, και The Descent of Man, 1871), που πήρε κατά κάποιο τρόπο την Δημιουργία από τα χέρια του Θεού και την έβαλε μέσα στην Κοσμική Σούπα με τα αμινοξέα, δεν εξηγεί γιατί εμείς είμαστε ισχυρότεροι και επομένως επικρατήσαμε. Ο νεοδαρβινισμός μας λέει για πιθανή μετάλλαξη κατά την φάση του διαχωρισμού του κυττάρου.

-Έχουμε πραγματικά αναπτύξει πολιτισμό, ή χειροτερεύουμε και εκφυλιζόμαστε;        

Από την εποχή που ακούστηκε το σύνθημα Πίσω στη Φύση (του Γάλλου Ζαν Ζακ Ρουσσώ, εποχή του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης), υπάρχουν επικριτές του πολιτισμού, (που αποδέχονται την ύπαρξη Θεού ή είναι άθεοι), επειδή δεν προωθούνται θέματα σχετικά με τον άνθρωπο και με τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Ο φιλόσοφος Ιμάνουελ Καντ, από τον οποίο ξεκίνησε το θέμα της Κοινωνίας των Εθνών που μετεξελίχθηκε σε ΟΗΕ, θα ήταν πολύ απογοητευμένος σήμερα με τις ενέργειες και παραλείψεις του διεθνούς οργάνου που δεν έχει καταφέρει να επιβάλλει την εσωτερική Ηθική του Ανθρώπου ως Παγκόσμια Ηθική.

Ο Καντ πίστευε ότι όλοι γνωρίζουμε να ξεχωρίζουμε τι είναι Καλό και τι είναι Κακό.

-Αν υπάρχουν Προστάτες, που μας επιτρέπουν να εξελισσόμαστε (εμποδίζοντας ίσως κάποιους άλλους, ας πούμε τα δελφίνια), θέλουν το καλό μας;                       

Η Λογική, που εμείς οι Έλληνες πρώτοι μελετήσαμε, λέει ότι εκ ψευδούς υποθέσεως, ο,τιδήποτε έπεται.

-Και αν σταματήσουμε να είμαστε υπάκουοι τι θα γίνει;   

Θα έρθουν όλοι οι Προστάτες εδώ με αποτέλεσμα να γίνει ο τόπος μας Κόλαση ή θα μας στείλουν σε κολαστήριο αλλού; (Και επεμβάσεις στρατιωτικές έχουμε δει, και κατακτητές έχουμε δει, και στρατόπεδα συγκεντρώσεως, και μετακινήσεις πληθυσμών).

Ο Πανάγαθος μας έχει εξηγήσει ότι είμαστε ελεύθεροι να είμαστε καλοί, αλλιώς θα πάμε Κόλαση.

Επίσης είναι για μένα Μυστήριο το πώς συγχωρούνται οι αμαρτίες αν είσαι γενικά κακός, αλλά προλάβεις να μετανοήσεις. (Δες και μια εποχή με πωλούμενα συγχωροχάρτια).

-Οι διαφορετικές θρησκείες έχουν διαφορετικές ηθικές, αλλά είναι σωστό αυτό;

Στην είσοδο του Κρεμλίνου γράφει κάτι από το Ευαγγέλιο «Ο μη εργαζόμενος μηδέ εσθιέτω».

Η εξιστόρηση περί Ιησού Χριστού θυμίζει ενοχλητικά την προγενέστερη εξιστόρηση περί Βούδα.

Μάλλον υπάρχουν δάνεια.

-Συνέβη ποτέ η ίδια θρησκεία να επιδείξει διαφοροποίηση στην ηθική της διαχρονικά;

Με άλλα λόγια η δογματική θρησκεία είναι πάνω ή κάτω από την κοινωνική κατάσταση η οποία υπόκειται σε μεταβολές;

Οι νεωτεριστές θεολόγοι πάντοτε είχαν πρόβλημα στο να τροποποιήσουν το δόγμα ώστε να συμπεριλάβει τις εγκόσμιες καταστάσεις. (Ερρίκος ο όγδοος).

Οι ιερείς παίρνουν άδεια από την Πολιτεία για να ιερουργήσουν ή οι πολιτικοί ορκίζονται ενώπιον ιερέων ότι θα κυβερνήσουν σωστά; (Και τα δύο. Περίεργη σκυταλοδρομία).

-Μπορεί να γίνει παράλληλη ανάπτυξη της θρησκευτικής πλευράς της διήγησης με την περιγραφή ενός κομμουνιστικού συστήματος σε επίπεδο πληροφόρησης το οποίο επιβλήθηκε βίαια πάνω σε σκεπτόμενα όντα;

Μπορεί να προσπαθήσει κανείς, με χιούμορ.

Δες και την επόμενη ερώτηση.

-Υπάρχει διαφορά στον τρόπο που η εξουσία (θρησκευτική, πολιτική, επιστημονική) εφαρμόζεται πάνω στους ακροατές και μελλοντικούς υπηκόους, εμφανιζόμενη ως η μόνη αλήθεια;

Όποιος δεν δέχεται τις κρατούσες δοξασίες είναι άθεος, αιρετικός, βάρβαρος, αναρχικός, τρομοκράτης και πρέπει να πιει κώνειο ως καινά δαιμόνια εισάγων και τους νέους διαφθείρων.

Ευχαριστίες.

Ευχαριστώ όλους εσάς που μοιραστήκατε λίγο από τον χρόνο σας μαζί μου._

Γυναίκες ποτέ ξεχασμένες

Όταν κάποιος έχει κάνει πολύ σημαντική δουλειά σε έναν τομέα, είναι αναμενόμενο να παίρνει κάποιο βραβείο. Σημάδι ότι οι άλλοι έχουν αναγνωρίσει την δουλειά του.
Μερικοί αποδέχονται τα βραβεία, άλλοι όχι (όπως ο μαθηματικός Πέρελμαν, ας πούμε).

Τα βραβεία Νόμπελ (μπορεί και Νομπέλ, δεν καλοξέρω) υπάρχει η συνήθεια να μην απονέμονται σε νεκρούς. Αν, λοιπόν, υπάρξει μια κυρία που έχει την ιδέα της διπλής έλικας στο ανθρώπινο DNA, και φύγει από την ζωή προτού γίνει απονομή βραβείου για το συγκεκριμένο θέμα από την Σουηδική αρμόδια επιτροπή, όλοι θα μαθαίνουν πολύ βολικά ότι η επινόηση έγινε από κάποιους άλλους, (δες εδώ για την Ρόζαλιντ Φράνκλιν).

Στα σκιτσάκια του ο xkcd παρουσιάζει με ευαισθησία, διορατικότητα και καθαρό μυαλό πολλά επιστημονικά θέματα (ξέρει ο άνθρωπος!).
Σε ένα πρόσφατο παρουσιάζει την Μαρία Κιουρί να λέει ότι δεν θα έπρεπε να είναι παράδειγμα προς μίμηση, όπως συνηθίζεται, αλλά πρέπει ο καθένας (και η καθεμία επί του προκειμένου) να κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί αναζητώντας τον στόχο.
Και η Ιθάκη θα του δώσει το ωραίο ταξίδι, με άλλα λόγια, δεν προσπαθούμε να γίνουμε σπουδαίοι ανακαλύπτοντας κάτι, αλλά προσπαθώντας να βγάλουμε τα καλύτερα αποτελέσματα στην έρευνά μας γινόμαστε σπουδαίοι. Δείτε αυτό.

Άλλα παλιά, άλλα μελλοντικά

Κάποιοι που έχουν αργίες αυτές τις ημέρες (ας είμαστε όλοι καλά!) θέλουν να ασχοληθούνε με κάτι ενδιαφέρον (φτάνει το φαγητό πιά).

Προτείνω κάτι από το παρελθόν :
Διαλέξτε εκατό βιβλία, από αυτά που επηρέασαν την σκέψη εκατομμυρίων ανθρώπων. Και μόνο να κάνετε την επιλογή, από περιγραφές και κριτικές, καλό θα είναι. Για να τα μελετήσετε, οι αργίες δεν φτάνουν, μια ζωή χρειάζεται, τουλάχιστον.

Προτείνω και κάτι για το μέλλον:
Έχει αρχίσει η ανάπτυξη της τρισδιάστατης εκτύπωσης.
Θυμόσαστε που μπορούσαν οι jet-printers να τυπώσουν ανάγλυφα γράμματα στέλνοντας περισσότερη μελάνη; Φανταστείτε ότι μπορούν να χρησιμοποιήσουν οποιαδήποτε υλικά και να "εκτυπώσουν" οποιαδήποτε αντικείμενα, ας πούμε το τμήμα ενός οστού που έχει θρυμματιστεί (αλλού πυκνό για να αντέχει κι αλλού αραιό για να μπορέσει να δέσει με το υπόλοιπο ζωντανό κόκαλο!), ή μια κατοικία (εκτυπώνοντας τσιμέντα, σίδερα και όλα τα περιεχόμενα).
Θυμόσαστε την σκηνή από [Το Πέμπτο Στοιχείο] που ξαναφτιάχνουν την Leeloo (Mila Jovovich) μετά από ανάλυση του DNA που βρήκαν σε ένα μέρος του χεριού της (ό,τι είχε απομείνει μετά την ανατίναξη του διαστημοπλοίου της); (Δείτε εδώ).
Λοιπόν, σε λίγο καιρό (σε τρία τέρμινα, αν δεν καταφέρουμε να καταστρέψουμε τα πάντα) όλες οι παραγωγικές εταιρείες θα μπορούσαν να μετατραπούν σε εταιρείες πληροφορικής που θα εκτυπώνουν τα προϊόντα τους κατά παραγγελία, φαγητά, φάρμακα, ρούχα, αυτοκίνητα, αεροπλάνα. Αυτό θα σημάνει περισσότερο ελεύθερο χρόνο για τους ανθρώπους που θα μπορέσουν να αναπτύξουν στο έπακρο την δημιουργικότητά τους.
Το ενδιαφέρον είναι ότι δεν πρόκειται για επιστημονική φαντασία πια. Δείτε ένα ωραίο βιντεάκι εδώ.

Φτιαγμένοι από αστρόσκονη

Όπως μας λέει η επιστήμη, όταν δημιουργήθηκε ο σημερινός κόσμος (ας μη ξεχνάμε ότι κόσμος σημαίνει στολίδι) οι πρώτοι ήλιοι αποτελούνταν από απλά στοιχεία (υδρογόνο, με ένα πρωτόνιο και ένα ηλεκτρόνιο) και δουλεύοντας σαν πυρηνικοί αντιδραστήρες παραγωγής (breeders) έφτιαξαν καμμιά εκατοστή βαρύτερα στοιχεία.
Στην ζωή ενός άστρου φτάνει το τέλος με την μορφή έκρηξης. Όταν εξερράγησαν οι πρώτοι ήλιοι, το αστρικό υλικό τους σκορπίστηκε σαν σκόνη στο διάστημα. Οι δυνάμεις βαρύτητας συγκέντρωσαν και συσσωμάτωσαν το υλικό αυτό σε νέους ήλιους και πλανήτες.
Στον δικό μας πλανήτη αναπτύχθηκαν και εξελίχθηκαν φυτά και ζώα. Κάποια από τα πλάσματα αυτά σκέφτονται από πού ήρθαν και πού πηγαίνουν. Κάποιο μέρος του σύμπαντος αναλογίζεται για την ύπαρξή του.
Είμαστε φτιαγμένοι από αστρόσκονη! Απίστευτο;

Παρακάτω μπορείτε να παρακολουθήσετε ένα βίντεο (έχει και ελληνικούς υπότιτλους, πιέζοντας το CC) όπου διάσημοι επιστήμονες (Carl Sagan, Richard Feynman, κ.ά.) "τραγουδάνε" για το μυστήριο της ζωής.


Βρήκα το βίντεο εδώ και σκεφτηκα να το μοιραστώ μαζί σας.

Μια δανεική συνέντευξη

Δεν έχω ζητήσει άδεια αναδημοσίευσης της συνέντευξης που πήρε ο πασίγνωστος δημοσιογράφος Θανάσης Λάλας από τον μάλλον άγνωστο στους περισσότερους Έλληνες Σίμουρ Πέιπερτ (Seymour Papert, μαθηματικό στο αμερικανικό MIT από την νοτιοαφρικανική Πραιτόρια, δημιουργό της γλώσσας προγραμματισμού LOGO), για το Βήμα της Κυριακής 26-07-1998. Την βρήκα στο διαδίκτυο (εδώ από τον Νίκο Δαπόντε) και επειδή έχει χρήσιμες ιδέες για την εκπαίδευση την αναδημοσιεύω. Αν έχω παρανομήσει, ζητώ κατ' αρχήν συγγνώμη και υπόσχομαι να αποσύρω την ανάρτηση με την πρώτη όχληση, εντωμεταξύ όμως διαβάστε την.

---

Σίμουρ Πέιπερτ: ο γκουρού της εκπαίδευσης (Από ΤΟ ΒΗΜΑ, ΘΑΝΑΣΗΣ ΛΑΛΑΣ, Κυριακή 26 Ιουλίου 1998)
Ο καλός δάσκαλος δεν λειτουργεί ως δάσκαλος αλλά ως ένας άνθρωπος ο οποίος εξακολουθεί να μαθαίνει μαζί με τους μαθητές του.

Τον χαρακτηρισμό του τίτλου μπορώ πια να τον επιβεβαιώσω κι εγώ! Είναι εύκολο αν καθήσεις όπως εγώ τρεις ώρες πλάι του, συζητώντας ό,τι σου περνάει απ’ το μυαλό σαν αεράκι, να καταλάβεις ότι ο ιδιοφυής αυτός κύριος που με τη γενειάδα του θυμίζει παραμυθά ή αφηγητή ιστοριών του Ιουλίου Βερν είναι ένας άνθρωπος που έχει να πει «ό,τι πιο νέο υπάρχει» γύρω από την εκπαίδευση, τη μάθηση, τη γνώση, τους δασκάλους, τους μαθητές, τα παιδιά, τους ενηλίκους, τους πολιτικούς και τους καλλιτέχνες. Σύμβουλος και προσωπικός φίλος του αντιπροέδρου των ΗΠΑ Αλ Γκορ, αγωνίζεται για το δικαίωμα στην «αλλαγή», για το δικαίωμα στην «προσωπική επιλογή». Ενας άνθρωπος της εκπαίδευσης βουτηγμένος ως το υψηλότερο άκρο της κεφαλής του στο σύστημα μάθησης, ένας άνθρωπος που τολμά να ομολογήσει ότι η εξουσία πυροβολεί θανατηφόρα τη δημιουργικότητα, φοβάται σαν τον διάβολο τον εαυτό της, βάζει τρικλοποδιές στους ιδιοφυείς και ρίχνει με τα μούτρα τους ανθρώπους στην κατανάλωση για να μην την απειλούν!
Ο «γκουρού της εκπαίδευσης», καθισμένος αναπαυτικά στην πολυθρόνα του στον δέκατο όροφο του ξενοδοχείου Χίλτον της Αθήνας, με τη σύζυγό του πλάι του έτοιμη να παρέμβει αν χρειασθεί, χαμογελάει κάθε φορά που τον ρωτάω αν «υπάρχει ευτυχία», αν «είναι αριστερός», αν «ο Μαρξ και ο Σαίξπηρ σε μια φανταστική παρέα θα τσακώνονταν»! Ο κύριος που είναι σήμερα καθισμένος αναπαυτικά στις σελίδες του «Αλλου Βήματος» είναι ίσως μια από τις πιο ενδιαφέρουσες επιστημονικές σκέψεις που έχω συναντήσει όλα αυτά τα χρόνια που κάνω αυτή τη δουλειά. Είναι φρέσκος σαν φρούτο που δεν έχει υποστεί μετάλλαξη, είναι από αυτούς που τολμούν να πουν ότι «η δυστυχία και ο πόνος είναι πηγή έμπνευσης και δημιουργικότητας»! Πριν από αυτή τη συνάντηση είχα προσπαθήσει τρεις ακόμη φορές να τον συναντήσω αλλά ήταν αδύνατον. Αυτή η συνάντηση ήρθε από τον ουρανό και με βρήκε κατακέφαλα, αλλά τώρα που συνέρχομαι καταλαβαίνω ότι η δυσκολία να έρθουμε σε επαφή τις προηγούμενες φορές ήταν δικαιολογημένη… Αλίμονο αν αυτόν τον άνθρωπο ήταν εύκολο να τον συναντήσεις… Θα απομυθοποιείτο η ρήση του «η ουσία βρίσκεται στη δυσκολία»… Αστειεύομαι, αλλά σοβαρολογώ… Η δυσκολία να συναντηθείς με έναν τέτοιο άνθρωπο δεν είναι πόζα εκ μέρους του, είναι το δικαίωμά του να εκμεταλλεύεται όσο πιο πολύτιμα μπορεί τον χρόνο του. Τέλος όμως οι δικές μου φλυαρίες. Σε κάποιο βιβλίο, στο μέλλον ίσως πω πώς βρέθηκα μπροστά σ’ αυτό που έψαχνα δύο χρόνια τώρα… Εσείς απολαύστε το αποτέλεσμα μιας ενδιαφέρουσας συνάντησης. Αυτά.

¬ Πιστεύετε ότι υπάρχει διαφορά μεταξύ επιφάνειας και βάθους;
«Βεβαίως. Νομίζω όμως ότι γίνεται μεγάλη μάχη για να γεφυρώσουμε τη διαφορά αυτή και για να μπορέσουμε αυτά τα δύο να τα συμβιβάσουμε».

¬ Πιστεύετε ότι είμαστε σε θέση να γεφυρώσουμε τη διαφορά αυτή;
«Είναι δύσκολο και γι’ αυτό, ό,τι και αν κάνουμε, η διαφορά αυτή είναι σίγουρο ότι θα συνεχίσει να υπάρχει».

¬ Γιατί;
«Γιατί είναι πολύ εύκολο να παρασυρθείς και να δώσεις έμφαση σε κάτι που σου συνέβη πριν από λίγο ή σε κάτι που έκανες χθες, με αποτέλεσμα να μην ασχοληθείς με πράγματα που είναι σημαντικότερα και πιο ουσιαστικά για τη ζωή. Η καθημερινότητα παίρνει αξία κλέβοντας τη ματιά μας από την ουσία».

¬Πώς εξηγείτε τη δύναμη αυτή της επιφάνειας να κλέβει τη ματιά μας από την ουσία, από το βάθος;
«Εγώ πιστεύω ότι όλα τα πράγματα που κάνουμε στην καθημερινότητά μας τα υπαγορεύουν οι βαθύτερες πεποιθήσεις που έχουμε ως άνθρωποι. Συχνά όμως ξεχνάμε τις βαθύτερες πεποιθήσεις μας, αμελούμε να ασχοληθούμε με τα κίνητρα των πράξεών μας και έτσι χάνουμε την ισορροπία ανάμεσα στο άμεσο, στο εύκολο και στο θεμελιώδες».

¬ Αυτό είναι ένα κύριο σύμπτωμα του αμερικανικού τρόπου ζωής που δεν συμβαίνει τόσο έντονα αλλού…
«Δεν θα διαφωνήσω μαζί σας. Η αμερικανική κουλτούρα πιστεύω ότι ευνοεί το άμεσο. Εγώ το ζω αυτό σε ό,τι έχει να κάνει με την εκπαίδευση - ένα χώρο που τον γνωρίζω καλά γιατί τελευταία με έχει απασχολήσει πάρα πολύ και από επαγγελματικής άποψης. Στην Αμερική όλες οι συζητήσεις γύρω από την εκπαίδευση π.χ. είναι πολύ εύκολο να στραφούν σε θέματα όπως η βαθμολογία των μαθητών ή το πρόβλημα της βίας στα σχολεία. Οχι ότι και αυτά δεν είναι σημαντικά θέματα αλλά με το να επικεντρώνουν οι άνθρωποι όλο το ενδιαφέρον τους εκεί χάνουν την ουσία. Τον Απρίλιο είχα πάει στη Βραζιλία για να παρευρεθώ ως ομιλητής σε μια διάσκεψη με θέμα “Πώς μπορεί να αλλάξει μια χώρα μέσα από αλλαγές στην εκπαίδευσή της”. Αυτή είναι μια συζήτηση που στην Αμερική, ας πούμε, δεν πρόκειται ποτέ να ακούσεις να γίνεται».

¬Επ’ ευκαιρία, εσείς πιστεύετε ότι είναι δυνατόν να αλλάξει μια χώρα με την αλλαγή του εκπαιδευτικού συστήματός της;
«Κατ’ αρχάς δεν πιστεύω ότι η εκπαίδευση από μόνη της μπορεί να αλλάξει μια χώρα. Οταν όμως τη σκεφθείς ως βασικό κομμάτι ενός ευρύτερου σχεδίου αλλαγών που θέλεις να προκαλέσεις, τότε αυτόματα αλλάζει όλο το σκεπτικό γύρω από αυτήν. Εχεις, δηλαδή, μια άλλη αντίληψη για το πώς πρέπει να είναι η εκπαίδευση. Αυτό είναι κάτι που συναντάς συχνότερα στις λεγόμενες αναπτυσσόμενες χώρες. Επειδή οι χώρες αυτές θέλουν να αναπτυχθούν, έχουν και τη βούληση να ασχοληθούν με σοβαρά θέματα».

¬Αλήθεια, ποια πιστεύετε ότι είναι η κατάσταση της εκπαίδευσης στις ΗΠΑ;
«Την Αμερική θα τη χαρακτήριζα αυτοϊκανοποιούμενη χώρα και, επειδή είναι ήδη ανεπτυγμένη, θεωρεί ότι δεν υπάρχουν άλλα περιθώρια για να πάει ακόμη μακρύτερα στον χώρο της εκπαίδευσης ¬ έτσι κάθεται και ασχολείται με λεπτομέρειες. Προσωπικά πιστεύω ότι μια χώρα αλλάζει μόνο όταν αλλάξει το εκπαιδευτικό σύστημά της, με την προϋπόθεση όμως ότι θα είναι αυτή η αλλαγή στο εκπαιδευτικό σύστημά της βασικό κομμάτι μιας γενικότερης αλλαγής που θα αφορά και άλλα, εξίσου σημαντικά θέματα».

¬Γιατί τα εκπαιδευτικά συστήματα επιλέγουν να μην αξιολογούν τους μαθητές με βάση το ουσιαστικό;
«Από τη στιγμή που η εκπαίδευση αρχίζει να λειτουργεί ως θεσμός, μετατρέπεται αυτομάτως σε όργανο της συντήρησης. Ειδικά σήμερα, σε μια εποχή όπου ο κόσμος αλλάζει πολύ γρήγορα, βλέπεις τις εκπαιδευτικές δομές στις περισσότερες χώρες να αποτελούν πάνω από όλα ένα είδος γραφειοκρατίας. Και ποιο είναι το βασικό χαρακτηριστικό κάθε γραφειοκρατίας; Το γεγονός ότι δεν είναι ευέλικτη, δεν μπορεί δηλαδή να αλλάζει γρήγορα, με αποτέλεσμα να δημιουργείται ένα τεράστιο κενό ανάμεσα στην κοινωνία και στον θεσμό του σχολείου».

¬Δυστυχώς τα εκπαιδευτικά συστήματα δημιουργούνται από τη μεριά της εξουσίας, επομένως είναι συστήματα καταστολής και όχι αφύπνισης…
«Συμφωνώ απολύτως με αυτό που λέτε, απλώς θεωρώ ότι σήμερα η κατάσταση έχει γίνει ακόμη χειρότερη. Τα εκπαιδευτικά συστήματα σήμερα δεν υπηρετούν ούτε τις ανάγκες της σύγχρονης εξουσίας… Οι ανάγκες της εξουσίας και της κοινωνίας σήμερα έχουν αλλάξει πολύ και τα εκπαιδευτικά συστήματα κάθε άλλο παρά δείχνουν να τις υπηρετούν. Θυμίζουν δεινόσαυρους που υπάρχουν μόνο για να υπηρετούν τις δικές τους ανάγκες και κανενός άλλου, εκτός ίσως από αυτές που είχε η εξουσία τον περασμένο αιώνα. Ισως να αποτελεί φαινόμενο του 20ού αιώνα το γεγονός ότι δημιουργήθηκε ένας τεράστιος γραφειοκρατικός μηχανισμός ο οποίος για να λειτουργήσει απαιτεί μια συγκεκριμένη λογική η οποία δεν έχει κανένα απολύτως νόημα πια».

¬ Οι άνθρωποι έχουν τρόπο να μάθουν σήμερα;
«Πρώτα από όλα, το σίγουρο είναι ότι οι άνθρωποι δεν θα πάψουν ποτέ να μαθαίνουν… Και πιστεύω ότι τα περισσότερα πράγματα τα μαθαίνουν ερήμην του επίσημου εκπαιδευτικού συστήματος, έξω δηλαδή από τη λογική με την οποία αυτό λειτουργεί. Σήμερα μία από τις βασικές λειτουργίες του σχολείου είναι να διδάσκει στους μαθητές να είναι υπάκουοι παρά δημιουργικοί. Πιστεύω ότι αυτό είναι ο σύγχρονος κόσμος και αυτό δεν θα συνεχίσει να το ανέχεται για πολύ. Σήμερα τι γίνεται; Υπάρχουν πλέον για τους νέους ανθρώπους καινούργια κανάλια μέσα από τα οποία μπορούν να προσεγγίζουν τη γνώση. Εννοώ μέσα από την ψηφιακή τεχνολογία, μέσω του Internet… Ισως το πιο σημαντικό φαινόμενο που χαρακτηρίζει σήμερα την εκπαίδευση είναι η πρόσβαση που μπορούν να έχουν ακόμη και τα μικρά παιδιά σε άπειρες πηγές γνώσης, φαινόμενο που τα κάνει πνευματικά πολύ πιο ανεξάρτητα από όσο μπορούσαν να είναι στο παρελθόν. Γιατί πάντα τα παιδιά έβρισκαν τρόπους να μαθαίνουν πράγματα ανεξάρτητα από το σχολείο, απλώς σήμερα αυτό έχει πάρει μεγαλύτερη έκταση. Νομίζω ότι με αυτόν τον τρόπο αλλάζει πλέον ριζικά όλη η προοπτική της εκπαίδευσης σε τέτοιο βαθμό που σε 10 ή 20 χρόνια από τώρα το πιο πιθανόν είναι το υπάρχον σχολικό σύστημα να έχει καταρρεύσει εντελώς. Είναι φυσικό να συμβεί κάτι τέτοιο όταν σε μια χώρα όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες τα παιδιά ολοένα και περισσότερο αποκτούν γνώσεις ανεξάρτητα από το υπάρχον εκπαιδευτικό σύστημα. Οι εμπειρίες τους έξω από το σχολείο είναι τόσο σημαντικές που θα τους είναι πλέον πολύ δύσκολο να αντέξουν αυτό που τους προσφέρεται μέσα από το σχολείο. Για πρώτη ίσως φορά στην ιστορία της εκπαίδευσης τα παιδιά αρχίζουν να αποτελούν μια πανίσχυρη δύναμη που θα πιέσει προς την κατεύθυνση της αλλαγής του συστήματος».

¬Πώς όμως το σύστημα επέτρεψε στην τεχνολογία να εξελιχθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε να αποτελέσει απειλή εναντίον του;
«Μα η αλλαγή αυτή συνέβη ερήμην της εξουσίας, έξω από το δικό της πλαίσιο. Μπορεί να είμαστε ακόμη στην αρχή αλλά η αρχή αυτή είναι πια γεγονός… Βλέπεις σήμερα ολοένα και περισσότερα παιδιά να δουλεύουν με κομπιούτερ έξω από το σχολείο, είτε στο σπίτι τους είτε σε ειδικά κέντρα, αλλά πάντως σίγουρα εκτός σχολείου. Ολοένα και περισσότερα παιδιά μαθαίνουν σήμερα να χειρίζονται αυτά τα μηχανήματα».

¬Θέλετε, δηλαδή, να πείτε ότι το σύστημα δεν διέκρινε την απειλή αυτή εν τη γενέσει της;
«Οχι, δεν τη διέκρινε».

¬ Πώς το εξηγείτε αυτό;
«Απλό. Ολα τα συστήματα στην ουσία είναι κουτά… (γέλια) Εμείς νομίζουμε ότι τα συστήματα είναι έξυπνα. Πολύ σπάνια όμως μπορούν τα ίδια τα συστήματα να δουν αυτό που συμβαίνει κάτω από τη μύτη τους. Ενα σύστημα, από τη στιγμή που μπαίνει στη λογική της συντήρησης, από τη στιγμή που εναντιώνεται στο άνοιγμα του μυαλού και στην ιδέα της αλλαγής, αρέσκεται να πιστεύει στην ίδια του την προπαγάνδα, στις ιστορίες που ουσιαστικά μόνο του δημιουργεί. Οπότε πώς να λειτουργήσει το μυαλό του εφόσον ουσιαστικά το κρατάει κλειστό; Νομίζω ότι θα είχε μεγάλο ενδιαφέρον να ασχοληθεί κανείς με τη μελέτη του φαινομένου και τη λογική της γραφειοκρατίας. Προσωπικά έχω μελετήσει πολύ τη δημιουργία της Σοβιετικής Ενωσης και τον τρόπο με τον οποίον τελικά κατέρρευσε. Μιλάμε για αντιπροσωπευτικό παράδειγμα συστήματος το οποίο βασίστηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου στη γραφειοκρατία, σε μια γραφειοκρατία η οποία ήταν εντελώς ανίκανη να κατανοήσει τα ίδια τα προβλήματά της. Το σοβιετικό σύστημα πίστεψε κάποια στιγμή στην ίδια την προπαγάνδα του. Οταν άρχισε κάπως να κατανοεί την παγίδα όπου είχε πέσει - επί Γκορμπατσόφ, στη δεκαετία του ’80 -, δεν μπόρεσε να δει την πηγή αυτών των προβλημάτων, γι’ αυτό και βάλθηκε να διορθώνει πράγματα τα οποία ουσιαστικά ήταν λεπτομέρειες. Η αδυναμία αυτή τελικά οδήγησε στην κατάρρευση».

¬Το αμερικανικό σύστημα, όπως είπατε και εσείς πριν, έχει αναπτύξει και αυτό μια γραφειοκρατία πολύ κραταιά. Κινδυνεύει από τη γραφειοκρατική αυτή διόγκωση το αμερικανικό σύστημα;
«Οπουδήποτε και αν μιλάμε για γραφειοκρατία, πιστεύω ότι, λόγω της φύσης του φαινομένου, υπάρχουν εγγενή προβλήματα τα οποία μοιραία κάποια στιγμή οδηγούν στην κατάρρευση. Στις ΗΠΑ, επειδή είναι ομοσπονδιακό κράτος, το γραφειοκρατικό σύστημα δεν έχει ομοιογένεια και αυτό λειτουργεί ανασταλτικά στην επερχόμενη κατάρρευση. Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι έχει αποφευχθεί ο κίνδυνος. Ο μεγαλύτερος και πιο έξυπνος γραφειοκρατικός μηχανισμός στον κόσμο είναι αυτός της CIA. Τελευταία κάνω μια προσπάθεια να μελετήσω τους γραφειοκρατικούς μηχανισμούς αυτού του έξυπνου συστήματος που λέγεται CIA. Οσο προχωράω τόσο περισσότερο εντυπωσιάζομαι από τον τρόπο λειτουργίας του. Εχω καταλήξει ότι τα πάντα είναι υπό τον πλήρη έλεγχο αυτού του μηχανισμού, ώσπου έρχεται το περιστατικό με τις πρόσφατες πυρηνικές δοκιμές στην Ινδία… Τα σαΐνια της CIA δεν πήραν χαμπάρι… Οι αμερικανοί πράκτορες δεν πήραν χαμπάρι τι επρόκειτο να συμβεί στην Ινδία. Το πιο ενδιαφέρον από όλα, το οποίο τώρα τελευταία ήρθε στο φως, είναι το γεγονός ότι αυτοί είχαν στα χέρια τους όλες τις πληροφορίες που τους χρειάζονταν ώστε να μπορέσουν να κάνουν μια τέτοια πρόβλεψη - δορυφορικές φωτογραφίες, έλεγχος της προετοιμασίας που γινόταν - και όμως, παρ’ όλα αυτά, δεν προέβλεψαν το γεγονός. Νομίζω ότι είναι ένα παράδειγμα απολύτως αντιπροσωπευτικό για το πώς λειτουργεί από μέσα η γραφειοκρατία. Μια κραταιά γραφειοκρατία μπορεί να έχει όλες τις πληροφορίες αλλά λόγω έλλειψης ευελιξίας και καθαρής σκέψης να μην μπορεί να αντιδράσει και να καθορίσει τα γεγονότα».

¬Αρα η πληροφορία θέλει το καθαρό και ευέλικτο μυαλό μας για να αποκτήσει την αξία που περιέχει.
«Αυτό που θέλω εγώ να τονίσω είναι το γεγονός ότι το γραφειοκρατικό σύστημα ενισχύει αυτή την πιθανή αδυναμία καθαρής και ευέλικτης σκέψης αντί να την καλύπτει. Γι’ αυτό το εκπαιδευτικό σύστημα στην ιδανική μορφή του θα έπρεπε να προσπαθεί να ελαχιστοποιήσει αυτή την αδυναμία και να προετοιμάσει τους ανθρώπους έτσι ώστε να μπορούν να αντιμετωπίζουν το απροσδόκητο, να ξέρουν ότι στην επόμενη γωνία της ζωής τους το πιο πιθανόν να συμβεί είναι να συναντηθούν με αυτό που δεν είχαν προβλέψει. Ο μεγαλύτερος στόχος σε έναν κόσμο που αλλάζει αστραπιαία θα έπρεπε να είναι η προετοιμασία των παιδιών στην αλλαγή, ώστε να θεωρούν δεδομένο ότι τα πράγματα μπορεί και να εξελιχθούν διαφορετικά από ό,τι είχαν προβλέψει και να είναι σε θέση να λειτουργούν αναλόγως. Δυστυχώς το σχολείο σήμερα προσπαθεί να μας βάλει σε έναν τρόπο σκέψης που έχει να κάνει με το πώς πρέπει να αντιδράμε σε συγκεκριμένες προβλεπόμενες καταστάσεις… Σου βάζουν, ας πούμε, κάποια τεστ για να ελέγξουν αν έχεις μάθει τι πρέπει να κάνεις σε συγκεκριμένες καταστάσεις που σου έχουν υποδείξει. Το σημαντικό όμως δεν είναι αυτό: να ξέρεις δηλαδή, εκ των προτέρων πώς θα αντιδράσεις σε μια κατάσταση η οποία είναι αναμενόμενη. Το θέμα είναι να μπορείς να λειτουργήσεις κάτω από συνθήκες για τις οποίες κανένας δεν σε έχει προετοιμάσει».

¬Ακριβώς. Πράγμα όμως το οποίο δεν συμβαίνει γιατί το σύστημα συνήθως προσπαθεί να νεκρώσει τον τρόπο που έχει ο καθένας να αντιδρά απέναντι στο απρόοπτο. Οπότε, αν δεν μπορείς να αντιδράσεις, τι νόημα έχει να είσαι καλά πληροφορημένος;
«Κοιτάξτε, όντως ακούω να γίνεται πολύς λόγος για την αξία που έχει η πληροφορία στην εποχή μας. Το θέμα είναι ότι από μόνη της αυτή καθαυτή η πληροφορία δεν έχει καμία δύναμη. Εξαρτάται, όταν σου δίνεται, από το πώς μπορείς εσύ να την αξιοποιήσεις. Και ειδικά όταν μιλάμε για παιδιά, εκείνο που έχει σημασία δεν είναι να τα φορτώνεις με ένα κάρο πληροφορίες αλλά να τα ενθαρρύνεις προς την κατεύθυνση της δράσης, να τους δίνεις τόσες πληροφορίες όσες τους χρειάζονται για να δημιουργούν πράγματα από μόνα τους».

¬ Το σύστημα πάντως έχει κάνει σημαία του την πληροφορία και δεν λέει κουβέντα για δημιουργικότητα και ελεύθερη έκφραση…
«Εγώ έχω ταχθεί πολλές φορές εναντίον του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιούμε σήμερα την τεχνολογία, τη βασική, δηλαδή, πηγή πληροφόρησης. Τα κομπιούτερ δεν είναι τίποτε άλλο παρά η μία πλευρά του νομίσματος. Οντως αποτελούν πηγή από την οποία αντλούμε πληροφορίες. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είναι και η πιο σημαντική, γιατί δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι υπάρχει και κάτι άλλο που λέγεται αξιοποίηση της πληροφορίας και σε ό,τι αφορά τα παιδιά και την εκπαίδευσή τους αυτό είναι πολύ πιο σημαντικό. Χρησιμοποιώντας σήμερα την ψηφιακή τεχνολογία μπορούμε να τα βγάλουμε πέρα με προγράμματα πολύ πιο δύσκολα και περίπλοκα. Εγώ αυτό που προσπάθησα να κάνω με τα παιδιά είναι να τους προσφέρω την τεχνολογία ως υλικό με το οποίο στη συνέχεια θα μπορούσαν να χτίσουν, να φτιάξουν πράγματα μόνα τους. Τα παιδιά έτσι μαθαίνουν σιγά σιγά να τα βγάζουν πέρα με όλο και πιο δύσκολα προγράμματα, το μυαλό τους μαθαίνει να κατεβάζει ιδέες και αποκτούν εμπειρία η οποία αργότερα θα τους φανεί πολύ χρήσιμη. Θα σας πω κάτι πολύ απλό για να μπορέσετε να καταλάβετε ποιο είναι το ζητούμενο για μένα. Πάρτε για παράδειγμα τα video-games. Παρ’ όλο που όλα σχεδόν τα παιδιά ξέρουν να τα παίζουν, είναι πολύ λίγα αυτά που μπορούν να δημιουργήσουν μόνα τους ένα παιχνίδι. Ωστόσο, φτιάχνοντας μόνα τους το παιχνίδι που θα βάλουν μετά στο κομπιούτερ για να παίξουν, μαθαίνουν πολύ περισσότερα από ό,τι αν τους είχε δοθεί έτοιμο. Εκτός αυτού, αποκτούν έτσι την ψυχολογία ανθρώπων που όχι μόνο καταναλώνουν αλλά κυρίως παράγουν και απέναντι σε αυτά που καταναλώνουν αποκτούν μια κριτική στάση. Πάντως το πιο σημαντικό από όλα είναι η αυτοπεποίθηση που τους δίνει η αίσθηση ότι μπορούν να τα βγάλουν πέρα με δύσκολα πράγματα».

¬ Για σας ποιος είναι ο ρόλος του δασκάλου σήμερα;
«Ο ρόλος του είναι να βοηθάει τα παιδιά να κάνουν την πληροφορία πράξη, δημιουργία».

¬Ο καλός μαθητής είναι δημιούργημα ενός καλού δασκάλου ή μήπως είναι ο καλός μαθητής που κάνει τον καλό δάσκαλο;
«Ο καλός δάσκαλος δεν λειτουργεί καν ως δάσκαλος αλλά ως ένας άνθρωπος ο οποίος εξακολουθεί να μαθαίνει μαζί με τους μαθητές του. Αν μεγάλοι και μικροί, δάσκαλοι και παιδιά, μάθαιναν ο ένας από τον άλλον, η κατάσταση στα σχολεία θα ήταν ιδανική. Προσέξτε, αν θέλεις να γίνεις καλός ξυλουργός, θα ψάξεις να βρεις κάποιον ο οποίος είναι καλός στο είδος του και θα πας να δουλέψεις μαζί του. Με αυτόν τον τρόπο θα μάθεις σωστά την τέχνη και θα γίνεις και εσύ καλός ξυλουργός. Τα παιδιά θέλουν να γίνουν καλοί μαθητές, έτσι δεν είναι; Αυτό είναι το ζητούμενο. Καλός μαθητής είναι αυτός που είναι καλός στο να μαθαίνει… Αν λοιπόν βάλεις ένα παιδί κοντά σε έναν άνθρωπο ο οποίος ξέρει να μαθαίνει, θα μάθει και το παιδί να μαθαίνει. Δεν ξέρω αν με καταλαβαίνετε…».

¬ Απολύτως.
«Οι δάσκαλοι που συναντά κανείς στα σχολεία συνήθως δεν δίνουν την εντύπωση ότι εξακολουθούν να μαθαίνουν. Η νοοτροπία που επικρατεί είναι ότι ο δάσκαλος είναι ένας άνθρωπος ο οποίος ό,τι είχε να μάθει το έμαθε εδώ και πολύ καιρό και βρίσκεται τώρα εδώ για να μας πει αυτά που έμαθε κάποτε. (γέλια). Μη μου πείτε ότι δεν είναι παράδοξο αυτό. Με αυτό το πείραμα που σας έλεγα πριν, με τα video-games, προσπαθήσαμε να τα αλλάξουμε λίγο τα πράγματα. Αφήσαμε τα παιδιά ελεύθερα, να δουλέψουν μόνα τους και να φτιάξουν το καθένα από ένα παιχνίδι. Συνήθως την ώρα που δουλεύουν βρίσκουν μπροστά τους προβλήματα τα οποία τα αντιμετωπίζουν εκείνη την ώρα για πρώτη φορά. Ο δάσκαλος ως μεγαλύτερος έχει την εμπειρία και την ωριμότητα που χρειάζεται για να μπορεί να τα βοηθήσει, όχι όμως ότι έχει έτοιμη και τη λύση τους. Για να βρεθεί η λύση πρέπει δάσκαλος και μαθητής να συνεργασθούν και να ψάξουν από κοινού».

¬ Μαθαίνουμε καλύτερα παρέα από ό,τι μόνοι;
«Η μάθηση, όπως και ο χορός, είναι υπόθεση για δύο, είναι μια εμπειρία η οποία βασίζεται στην αμοιβαιότητα».

¬ Η δυσκολία μάς κάνει πιο δημιουργικούς από την ευκολία;
«Για ανεξήγητους λόγους ό,τι είναι εύκολο είναι συγχρόνως και βαρετό. Κανένας δημιουργικός άνθρωπος δεν θέλει να ασχολείται με βαρετά πράγματα».

¬ Γιατί ό,τι είναι εύκολο είναι και πληκτικό;
«Μα δεν το λέω ως δεδομένο, το λέω επειδή το διαπιστώνω. Ως εκπαιδευτικός θεωρώ ότι αυτό που ισχύει για μένα ισχύει και για τα παιδιά. Δεν νιώθω ότι έχω το δικαίωμα να επιβάλλω στους άλλους να κάνουν πράγματα που εγώ δεν θα ‘θελα να τα κάνω. Θα σας πω άλλο ένα παράδοξο που έχω εντοπίσει στην εκπαίδευση και ειδικά στην Αμερική. Ακούς τελευταία να μιλούν όλοι για το πόσο τα κομπιούτερ έχουν κάνει πιο εύκολο το μάθημα των μαθηματικών. Αν όμως ρωτήσεις τα παιδιά, δεν θα σου πουν ότι τα μαθηματικά πριν ήταν δύσκολα αλλά βαρετά και ότι πολύ απλά δεν τους άρεσαν. Στα παιδιά, είπαμε, αρέσουν τα δύσκολα πράγματα. Και επειδή οι σχεδιαστές των video-games το γνωρίζουν καλά αυτό, προσπαθούν να κατασκευάζουν παιχνίδια τα οποία είναι δύσκολα. Τα video-games με τη μεγαλύτερη δυσκολία είναι αυτά που συνήθως έχουν και τις μεγαλύτερες πωλήσεις. Αν έχει τύχει να παίξετε, θα ξέρετε ότι μερικά είναι πραγματικά πολύ δύσκολα και τα παιδιά αυτά λατρεύουν».

¬ Εσείς ως παιδί είχατε καλούς δασκάλους;
«Νομίζω ότι ο καθένας έχει να θυμηθεί έναν-δυο καλούς δασκάλους στη ζωή του, γιατί εγώ να αποτελώ εξαίρεση; (γέλια) Πάντως όλοι οι δάσκαλοι που τους θυμάμαι ως καλούς είχαν ένα κοινό χαρακτηριστικό: δεν κόλλαγαν με το σύστημα». (γέλια)

¬ Άρα ο καλός δάσκαλος, λέτε, είναι αυτός που ξέρει να κρατάει αποστάσεις από το σύστημα…
«Ναι, νομίζω ότι αυτό προσπαθούν να το κάνουν οι καλοί δάσκαλοι. Ξέρουν, δηλαδή, ότι το σύστημα δεν είναι καλό και κάνουν ό,τι μπορούν για να μην το σιγοντάρουν».

¬ Πώς ήταν το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώσατε;
«Τα πρώτα χρόνια της παιδικής μου ηλικίας τα έζησα μέσα σε μια κατάσταση εντελώς αντισυμβατική. Ο πατέρας μου ήταν εντομολόγος και είχε πάει στην Αφρική για να κάνει εκεί μελέτες. Η δουλειά του απαιτούσε να περνάει μεγάλα διαστήματα μέσα στη ζούγκλα, οπότε μας έπαιρνε μαζί του και μπορεί να περνούσαμε και τρεις μήνες ζώντας σε σκηνές. Τους πρώτους χειμώνες της ζωής μου τους πέρασα κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες».

¬Ποιο είναι το πιο ενδιαφέρον πράγμα που έχετε συγκρατήσει από εκείνη την περίοδο;
«Το γεγονός ότι μας περιέβαλλε ένας μικρόκοσμος πολύ οικείος, τον οποίο ήταν εύκολο να τον γνωρίσουμε και να τον καταλάβουμε καλύτερα».

¬Το περιβάλλον παίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του χαρακτήρα μας;
«Σίγουρα».

¬ Μεγαλύτερη σημασία στη ζωή ενός ανθρώπου έχουν οι επιρροές ή οι επιλογές;
«Πολύ δύσκολη ερώτηση. Μάλλον το πιο σημαντικό είναι οι επιλογές. Αν πάρετε, για παράδειγμα, ένα μωρό, θα δείτε ότι αρχίζει να εξερευνά τον κόσμο μέσω των προσωπικών του αποφάσεων ή επιλογών. Υπάρχουν πράγματα τα οποία τραβούν την προσοχή του και θέλει να τα πιάσει στα χέρια του και να προσπαθήσει να καταλάβει τι είναι και πώς λειτουργούν. Αυτό είναι μια επιλογή. Στη συνέχεια, όσο μεγαλώνει, η μάθηση όλο και περισσότερο γίνεται υπόθεση των άλλων• αντί να επιλέγει το ίδιο το παιδί τι το ενδιαφέρει να μάθει, αποφασίζουν οι άλλοι για αυτό. Όταν έρθει η ώρα να πάει στο σχολείο, εκεί τα πράγματα αντιστρέφονται εντελώς• εκεί πλέον μαθαίνεις αυτά που σου λένε οι άλλοι ότι πρέπει να μάθεις, η εξερεύνηση σταματά. Νομίζω ότι αυτή η μετάβαση από την εξερεύνηση στον κατευθυνόμενο τρόπο μάθησης, όπου ουσιαστικά άλλοι επιλέγουν για σένα, είναι ό,τι χειρότερο μας επιφυλάσσει από ένα σημείο και μετά το εκπαιδευτικό μας σύστημα. Φυσικά η επιρροή που ασκούν επάνω μας κάποιοι άνθρωποι είναι επίσης πολύ σημαντική, αλλά πιστεύω ότι θα έπρεπε να παίζει δευτερεύοντα ρόλο. Δεν θέλω να πω με όλα αυτά ότι δεν θα υπάρξουν και κάποιες επιλογές οι οποίες θα είναι παράλογες ή κακές, κάποιες επιλογές που θα ‘χουν άσχημες συνέπειες για τη ζωή μας. Εξελισσόμενοι όμως με έναν υγιή τρόπο, νομίζω ότι μπορούμε να μάθουμε να κάνουμε τις επιλογές μας πιο έξυπνα ή σε συνεργασία με άλλους ανθρώπους. Εκείνο που δεν πρέπει να χάσουμε - και είναι ίσως το πιο σημαντικό - είναι η μοναδικότητα που έχουμε ως άνθρωποι και η δυνατότητα αυτό που θα κάνουμε να μπορούμε να το επιλέγουμε μόνοι μας».

¬Η κριτική στάση ορισμένων ανθρώπων έναντι του όποιου συστήματος πού οφείλεται; στις επιρροές τους ή στις επιλογές τους; Γεννιέται κάποιος κριτικός ή δημιουργείται;
«Γνωρίζουμε πολύ λίγα για τον τρόπο με τον οποίο η γενετική επηρεάζει την πνευματική ανάπτυξη ενός ανθρώπου. Το μόνο που ξέρουμε είναι ότι το περιβάλλον αποτελεί σημαντικό παράγοντα άσκησης επιρροής. Θεωρώ τον εαυτό μου πολύ τυχερό γιατί για ό,τι έζησα ως παιδί δεν ευθύνονταν μόνο τα γονίδιά μου. Μεγάλωσα με έναν τρόπο που πιστεύω ότι με ενεθάρρυνε στο να μάθω να λειτουργώ ανεξάρτητα. Βλέπω περιπτώσεις παιδιών που, ενώ προτού πάνε σχολείο είναι πολύ δραστήρια, το σχολείο είναι σαν να τα αποκόπτει από τον τρόπο που λειτουργεί το μυαλό τους, διακόπτει κατά κάποιον τρόπο τη συνέχεια που είχε η πνευματική τους ανάπτυξη ως εκείνη τη στιγμή. Ό,τι γενετικές διαφορές και αν υπάρχουν λοιπόν είναι ολοφάνερο ότι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί η κοινωνία απέναντι στα παιδιά τούς κάνει πολύ κακό. Παλαιότερα, ίσως η κοινωνία να χρειαζόταν λιγότερους ανθρώπους που να μπορούν να σταθούν κριτικά απέναντί της. Δεν ξέρω τι γινόταν τότε• εκείνο που ξέρω είναι ότι σήμερα δεν έχουμε το περιθώριο να αφήσουμε τις δυνατότητες που έχουμε ως άνθρωποι να πάνε χαμένες. Θα σας φέρω ένα παράδειγμα σχετικά με τη γενετική, για το οποίο έχω γράψει κιόλας. Ο κόσμος της εκπαίδευσης θεωρεί ότι υπάρχουν διαβαθμίσεις στην ικανότητα που έχει ένας άνθρωπος σε κάποιον τομέα. Π.χ., στα μαθηματικά πιστεύουν ότι άλλος είναι καλός και άλλος δεν είναι. Δεν ξέρω… πιθανόν να υπάρχουν διαφορές. Ίσως η διαφορά ανάμεσα στον Αϊνστάιν και σ’ αυτά που μπορούν να κάνουν άλλοι άνθρωποι να έχει σχέση με τις έμφυτες ικανότητες που κάνουν έναν άνθρωπο ιδιοφυΐα. Τα μαθηματικά όμως που κάνουν τα παιδιά στο σχολείο δεν είναι κάτι που απαιτεί να είσαι ιδιοφυΐα. Δεν ξέρω πόσοι άνθρωποι θα μπορούσαν να γίνουν Αϊνστάιν• εκείνο που ξέρω είναι ότι πολλοί άνθρωποι θα μπορούσαν να ασχοληθούν με τα μαθηματικά σε ένα πολύ υψηλότερο επίπεδο από αυτό που επικρατεί σήμερα στα σχολεία. Θέλω να πω δηλαδή ότι οι διαφορές του στυλ “αυτός είναι καλός στα μαθηματικά, ενώ ο άλλος δεν είναι” δεν έχουν να κάνουν με τη γενετική αλλά με τις συνθήκες κάτω από τις οποίες ένα παιδί διδάσκεται τα μαθηματικά».

¬ Εσείς πιστεύετε στην ιδιοφυΐα;
«Κατ’ αρχάς έχω πειστεί πια ότι ιδιοφυΐες υπάρχουν, είναι κάθε εποχή ανάμεσά μας. Δεν ξέρω αν θα μπορούσε ο καθένας να είναι ιδιοφυΐα, ξέρω όμως πολλούς που μπορούσαν να είναι αλλά τους εμπόδισε το εκπαιδευτικό σύστημα. Γενικά υπάρχουν πολλοί άνθρωποι - σχεδόν όλοι, θα έλεγα - που το σύστημα τους βάζει περιορισμούς σε ό,τι δημιουργικό θα μπορούσαν να κάνουν».

¬ Η ιδιοφυΐα είναι πολύ κοντά σ’ αυτό που λέει ο κοινός άνθρωπος «ταλέντο»;
«Φαντάζομαι πως ναι».

¬Εσείς γιατί επιλέξατε να κάνετε αυτό που κάνετε και όχι κάτι άλλο;
«Από έρωτα… Βλέπω απέναντι τη γυναίκα μου που χαμογελάει. Είμαι σίγουρος ότι την ίδια απάντηση θα σας έδινε κι εκείνη… “Ο έρωτας είναι ο καλύτερος τρόπος για να επιλέξουμε το τι θα κάνουμε τελικά στη ζωή μας”».
(Η σύζυγός του παρεμβαίνει) «Όντως, αυτό θα σας έλεγα. Δεν εννοώ όμως τον προσωπικό έρωτα, εννοώ αυτόν που κάνει τη δημιουργικότητα ενός ανθρώπου να φθάνει στην υψηλότερη μορφή της. Όλοι όταν τους συμβαίνει αυτό ξέρουν ότι είναι το σημαντικότερο πράγμα που θα μπορούσε να τους συμβεί, αλλά δεν έχουν τον τρόπο να το εξηγήσουν. Μια που είμαστε στην Ελλάδα, ας υποθέσουμε ότι “ο έρωτας είναι η φωτιά που μας κάνουν δώρο οι θεοί”». (γέλια)

¬ Είστε άνθρωπος του καθήκοντος;
«Ο Αϊνστάιν σε μια συζήτηση γύρω από την εκπαίδευση είχε πει κάποτε ότι “η αγάπη είναι καλύτερος δάσκαλος από το καθήκον” και ότι “όλα τα πράγματα πρέπει να τα ερωτευόμαστε”».

¬ Τελικά ποιος είναι ο ρόλος της εκπαίδευσης;
«Όταν σκέφτομαι καμιά φορά ποιος είναι ο ρόλος της εκπαίδευσης, λέω ότι θα έπρεπε να είναι το να δίνει στους ανθρώπους τη δυνατότητα να γνωρίσουν πράγματα τα οποία θα μπορούσαν να ερωτευτούν, να τους εξοικειώνει με ενδιαφέροντα που θα μπορούσαν να γεμίσουν τη ζωή τους».

¬Εσείς πώς συναντηθήκατε με το ενδιαφέρον σας και το ερωτευθήκατε; Πώς ανακαλύψατε αυτόν τον έρωτα της ζωής σας; Ήταν κάτι που ήρθε σε σύγκρουση με αυτό που είχατε στο μυαλό σας ως τότε να κάνετε; Ήταν κάτι που άλλαξε την πορεία σας;
«Μάλλον… κάπως έτσι πρέπει να έγινε. (γέλια) Αλλά δεν ήταν ένα πράγμα μόνο, ήταν πολλά επί μέρους πράγματα - συστατικά ίσως αυτού που ερωτεύθηκα, εξαρτήματα, θα μπορούσα να πω, ενός ολόκληρου μηχανισμού».

¬ Δηλαδή;
«Δηλαδή νομίζω ότι κάποια στιγμή ερωτεύθηκα την τεχνολογία, ως κάτι που θα μπορούσε να τεθεί στην υπηρεσία των παιδιών. Όταν πήγα για πρώτη φορά στο ΜΙΤ, οι υπολογιστές έκαναν ακόμη τα πρώτα τους βήματα. Ήταν η πρώτη φορά που μου δόθηκε η ευκαιρία να έχω δικό μου κομπιούτερ και αρκετό χρόνο μπροστά μου για να μπορώ να “παίξω” μαζί του. Εκείνη την εποχή βρήκα τη λύση σε πολλά προβλήματα τα οποία με είχαν ταλαιπωρήσει για καιρό αλλά δεν κατάφερνα να τα λύσω επειδή δεν είχα χρόνο. Αυτό μου δημιούργησε μια μεγάλη ευφορία, με έκανε να αισθανθώ δυνατός. Ξαφνικά μπόρεσα να δω καθαρά - σαν να φωτίστηκε το μυαλό μου από μια λάμψη - ότι τα παιδιά ήταν αυτά που περισσότερο από τον καθένα θα μπορούσαν να ωφεληθούν από τη χρήση των κομπιούτερ. Και έτσι, από εκείνη τη στιγμή, άρχισα την προσπάθεια να ενισχύσω αυτή τη δυνατότητα, να τα φέρω δηλαδή πιο κοντά στη δύναμη που θα μπορούσαν να κατακτήσουν».
(Η σύζυγός του παρεμβαίνει) «Συγγνώμη που σας διακόπτω, αλλά θα ήθελα να προσθέσω στο σημείο αυτό δύο πράγματα, που τα αναφέρεις κι εσύ συχνά στα βιβλία σου, Σίμουρ. Πρώτον, ότι ως παιδί σού άρεσαν πάρα πολύ τα γρανάζια και, δεύτερον, ότι στο κολέγιο είχες συναρμολογήσει έναν από τους πρώτους υπολογιστές που φτιάχτηκαν εκείνη την εποχή».
«Η Σούζαν αναφέρεται σε μια ιστορία που έχω αφηγηθεί σε κάποιο από τα βιβλία μου, η οποία συνέβη όταν ήμουν λιγότερο από δύο ετών. Συνέβη στον μικρόκοσμο της ζούγκλας που σας ανέφερα… Είχε έρθει μια φορά εκεί που μέναμε στις σκηνές ένα φορτηγάκι και εγώ είχα βγει έξω και το κοίταζα. Έτσι όπως προχωρούσε, έβλεπα τους τροχούς να γυρίζουν και είχα μείνει με το στόμα ανοιχτό. Με είχε εντυπωσιάσει το πώς με το άναμμα της μηχανής άρχιζαν να γυρίζουν και οι τροχοί. Υποθέτω ότι αυτός ήταν ο πρώτος μου έρωτας. Εκτοτε τα γρανάζια έχουν για μένα μια συμβολική σημασία, είναι το κλειδί που με βοηθάει να καταλάβω πολλά πράγματα αυτού του κόσμου. Δεν είναι ότι ερωτεύθηκα το σχήμα τους, τα γρανάζια δηλαδή αυτά καθαυτά• με μάγεψε η ιδέα τού πώς λειτουργεί ένα πράγμα. Τα σύγχρονα παιδιά νομίζω ότι έχουν λιγότερες ευκαιρίες να τους συμβεί κάτι παρόμοιο γιατί, παρ’ όλο που σήμερα υπάρχουν άπειρες μηχανές, οι περισσότερες είναι κλειστές, αδιαφανείς. Είναι σαν να βλέπεις ένα κουτί - ούτε γρανάζια βλέπουμε σήμερα ούτε τίποτε… (γέλια). Γι’ αυτό προσωπικά αφιερώνω πολύ χρόνο στο να προσπαθώ να δώσω στα παιδιά την ευκαιρία να δουν πώς δουλεύει ένα πράγμα. Όταν πιάνουν στα χέρια τους πράγματα αδιαφανή, ευνόητο είναι να μην μπορούν να δουν πώς είναι φτιαγμένα από μέσα. Αν όμως τους δίνουμε υλικά με τα οποία θα μπορούν να δημιουργούν τις δικές τους κατασκευές, αυτομάτως τα εξοικειώνουμε και με τον τρόπο λειτουργίας ενός πράγματος. Για παράδειγμα, γνωρίζετε την εταιρεία Lego, έτσι δεν είναι; Είναι η εταιρεία που φτιάχνει υλικά για παιδικές κατασκευές, τα περίφημα Lego. Εδώ και αρκετό καιρό συνεργαζόμαστε προς την κατεύθυνση του να δώσουμε στα παιχνίδια μια άλλη δυναμική, βάζοντάς τους μοτεράκια, μηχανισμούς λειτουργίας, ακόμη και μικροϋπολογιστές που θα μπορούν σ’ αυτά που θα κατασκευάζουν τα παιδιά να προσθέτουν και κίνηση».

¬Με την ίδια λογική, αν και τα συστήματα διακυβέρνησης λειτουργούσαν με μεγαλύτερη διαφάνεια ίσως να ήταν πιο ανθρώπινα. Τι φοβάται η εξουσία και δεν είναι διαφανής;
(γέλια)
«Δυστυχώς η εξουσία ξέρει ότι δεν νομιμοποιείται να εξουσιάζει, γι’ αυτό και προτιμά τις κινήσεις της να τις κάνει καλυμμένα… Το κάλυμμα της εξουσίας είναι η εκάστοτε γραφειοκρατία… Νομίζω ότι η γραφειοκρατία ουσιαστικά είναι το αντίθετο της διαφάνειας».

¬ Τι φοβάται περισσότερο η εκάστοτε εξουσία;
(γέλια)
«Τον έρωτα… Τον έρωτα με την ευρύτερη έννοια… Ο έρωτας με την ευρύτερη έννοια δημιουργεί οράματα. Ο έρωτας βοηθάει τους ανθρώπους να υπερβούν τους φόβους τους… Και άνθρωποι που δεν φοβούνται είναι επικίνδυνοι για την οποιαδήποτε εξουσία. Ο φόβος είναι το γενικό όπλο καταστολής των μαζών από την εκάστοτε εξουσία, όποιου χρώματος κι αν είναι αυτή».

¬ Δεν υπάρχει εξουσία και «εξουσία»; Όλες οι εξουσίες είναι ίδιες;
«Φοβάμαι ότι η εξουσία όπου εμφανίζεται είναι ίδια… Βέβαια οι εξουσίες προσπαθούν να πείσουν ότι δεν είναι μεταξύ τους ίδιες και απαράλλακτες… ότι διαφέρουν. Γι’ αυτό και ντύνονται με διάφορα χρώματα. (γέλια) Έτσι ¬διά των χρωμάτων δηλαδή ¬ προσπαθούν να υποκαταστήσουν την ανάγκη ενός οράματος που έχει κάθε άνθρωπος, ο οποίος καλείται να τις πιστέψει και να τις ακολουθήσει ώσπου να ξεσκεπαστεί το ψευδο-όραμα της εκάστοτε εξουσίας και να οδηγηθούμε για μία ακόμη φορά στο συμπέρασμα ότι η εξουσία, όποιο χρώμα κι αν έχει, είναι ίδια».

¬Το οποιοδήποτε σύστημα διακυβέρνησης είναι απαραίτητο να στηριχθεί σε ένα σύστημα εξουσίας;
«Αυτή τη συζήτηση είχαμε χθες το βράδυ με έναν φίλο μας καθηγητή: “Εξουσία ή συναίσθηση της ευθύνης;”. Νομίζω ότι οι Ελληνες ανέκαθεν γνώριζαν καλύτερα από τον καθένα την απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα. Λέγαμε ότι το σύστημα λειτουργεί διά της επιβολής της εξουσίας του, ενώ το καλύτερο για την κοινωνία θα ήταν να καλλιεργεί στους πολίτες το αίσθημα της ευθύνης και με βάση αυτό να προχωρεί».

¬ Ο αυταρχισμός είναι σύμφυτος με την έννοια της εξουσίας;
«Έτσι νομίζω».

¬ Η κοινωνία θα μπορούσε να λειτουργήσει ως δομή απουσία της εξουσίας;
«Νομίζω ότι σε όλα τα πράγματα χρειάζεται να υπάρχει ισορροπία. Η ισορροπία για να μπορέσει να λειτουργήσει χρειάζεται ως έναν βαθμό να υπάρχει συγκέντρωση κάποιων λειτουργιών. Δεν ξέρω να σας πω με σιγουριά ως ποιο σημείο είναι καλό να συμβαίνει αυτό, αλλά έχω την αίσθηση ότι αυτή τη στιγμή έχουμε ξεπεράσει το όριο. Αυτή τη στιγμή θα έπρεπε πρώτα να μειώσουμε τη γραφειοκρατική εξουσία και μετά, αν δούμε ότι μπορούμε να λειτουργήσουμε και με ακόμη λιγότερη, να προχωρήσουμε στο επόμενο βήμα… Όλα αυτά όμως είναι θεωρητικά… Όλα αυτά ανατρέπονται από τον φόβο της ίδιας της εξουσίας μη χάσει την εξουσία από μια άλλη ομάδα εξουσίας… Δεν ξέρω αν με καταλαβαίνετε, η εξουσία φοβάται πάνω απ’ όλα από την εξουσία… Φοβάται και τους ανθρώπους, γιατί ξέρει ότι οι άνθρωποι δεν είναι ανεξάρτητοι… δεν τους βοηθάει να είναι ανεξάρτητοι. Άρα επηρεάζονται και επομένως μπορούν να επηρεαστούν ανά πάσα στιγμή από κάποιους άλλους διεκδικητές της εξουσίας. Δεν μπορεί κανείς να πείσει την εξουσία να μη φοβάται την ανατροπή της…».

¬Επομένως συζητάμε για να συζητάμε… Τίποτε δεν μπορεί να αλλάξει.
«Η αλλαγή μπορεί να έρθει μόνο από την αλλαγή του τρόπου μάθησης. Εγώ ελπίζω πολύ σε αυτή την αλλαγή. Το ξέρω ότι όλοι οι κακόβουλοι θα πουν: “Για ποια αλλαγή στη μάθηση μας μιλάς; Αφού κάθε αλλαγή ελέγχεται και καθορίζεται από την εξουσία”. Εγώ πιστεύω στην αλλαγή της μάθησης γιατί τα τελευταία χρόνια βλέπω τη μάθηση να ξεφεύγει από τα χέρια της εξουσίας. Ένα αντίπαλον δέος εμφανίζεται στον τρόπο της ως σήμερα κατευθυνόμενης μάθησης και εκπαίδευσης. Βλέπω ότι η τρελή ανάπτυξη της τεχνολογίας δημιούργησε μια νέα δύναμη… τα παιδιά που μαθαίνουν περισσότερα εκτός του καθιερωμένου συστήματος με τη βοήθεια της τεχνολογίας. Δεν το έχουμε αντιληφθεί επαρκώς: η νέα δύναμη είναι τα ίδια τα παιδιά που μαθαίνουν χωρίς το σύστημα να μπορεί να ελέγξει πώς, από πού και τι μαθαίνουν. Ημέρα με την ημέρα το βλέπω όλο και περισσότερο να πηγαίνει προς τα εκεί το πράγμα… γιατί τα παιδιά καταλαβαίνουν από μόνα τους με ποιον τρόπο θα μάθουν καλύτερα. Καταλαβαίνουν ότι έχουν τη δύναμη να πουν “όχι” στην εκπαίδευσή τους μέσω του σχολείου, και εκτός αυτού έχουν και εναλλακτικές πηγές απ’ όπου μπορούν πλέον να αντλήσουν τη γνώση. Ολα αυτά με κάνουν ιδιαίτερα αισιόδοξο, γιατί πιστεύω ότι θα συμβάλουν στο να δούμε επιτέλους μια αληθινή αλλαγή».

¬Τι είναι αυτό που κάνει τους ανθρώπους μεγαλώνοντας να χάνουν τη δύναμη που είχαν ως παιδιά;
«Το σχολείο είναι ένας πολύ σημαντικός παράγοντας για να χάσουμε τη δύναμη με την οποία γεννιόμαστε. Αυτός άλλωστε είναι ο κυρίαρχος λόγος ύπαρξης του σχολείου και ο μοναδικός του στόχος. Εχει δηλαδή τη βούληση να κάνει τους ανθρώπους να χάσουν αυτό που λέτε… την παιδικότητά τους, που δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο αυθορμητισμός, η ανεξαρτησία και η δυνατότητα της επιλογής με κριτήρια προσωπικά και όχι ψευτοκοινωνικά. Ενας άλλος παράγοντας που μας κάνει να χάσουμε την παιδική μας δύναμη είναι οι γονείς, μερικοί από τους οποίους πάνε, αυτό που έμαθαν οι ίδιοι στο σχολείο τους, να το περάσουν και στα παιδιά τους. Συνήθως οι γονείς είναι οι προπαγανδιστές του συστήματος μέσα στο σπίτι… Αν οι γονείς παίζουν αυτόν τον ρόλο μέσα στο σπίτι, το παιδί δεν έχει σωτηρία. Φεύγει από το σχολείο ¬ εκεί όπου το σύστημα είναι κυρίαρχο ¬ και γυρίζει στο σπίτι όπου οι γονείς έχουν φορέσει τη σκέψη του συστήματος… Αυτός είναι ο λόγος που τώρα τελευταία προσπαθώ να γράφω βιβλία τόσο για γονείς όσο και για δασκάλους ¬ επειδή υπάρχουν ορισμένα πράγματα τα οποία οφείλουν να καταλάβουν. Πρέπει να μπουν στη λογική του παραδείγματος που σας ανέφερα πριν με τους χορευτές: “Η μάθηση θέλει δύο”. Σήμερα οι περισσότεροι ενήλικοι δεν μαθαίνουν από τα παιδιά τους, με εξαίρεση κάποιες υγιείς οικογένειες όπου όλοι - μικροί και μεγάλοι - μαθαίνουν ο ένας από τον άλλον. Στη σύγχρονη κοινωνία τα παιδιά θα γίνουν πιο ανεξάρτητα. Η εξέλιξη και οι νέες μορφές της τεχνολογίας θα πιέσουν τους γονείς να καταλάβουν ότι πρέπει να αλλάξουν τη στάση τους και την αντιμετώπιση που έχουν απέναντί τους».

¬Εσείς πιστεύετε ότι σκέφτεστε έτσι επειδή έχετε διατηρήσει μέσα σας κάτι απ’ αυτό που είχατε ως παιδί;
«Κοιτάξτε, αυτό δεν το πιστεύω μόνο για τον εαυτό μου. Αν δείτε, π.χ., πώς λειτουργούν οι αληθινά δημιουργικοί άνθρωποι - είτε μιλάμε για επιστήμονες είτε για καλλιτέχνες ή ακόμη και για επιχειρηματίες… γενικά, για δημιουργικούς ανθρώπους - θα δείτε ότι η συμπεριφορά τους θυμίζει περισσότερο παιδιά παρά ενηλίκους».

¬Πάντως είναι πολύ περίεργο όλα αυτά να τα λέει ένας άνθρωπος που βρίσκεται και υπηρετεί το σύστημα… Εσείς είστε καθηγητής στην καρδιά του εκπαιδευτικού συστήματος των ΗΠΑ, στο ΜΙΤ Lab… Πώς σας επιτρέπει το σύστημα να σκέφτεστε έτσι και να εκφράζεστε έτσι για αυτό; Πώς δεν προσπαθεί να σας απομονώσει; Με συγχωρείτε για αυτό που θα σας πω: μου φαίνεται ύποπτο που σας αφήνουν να λέτε ό,τι λέτε… Ή σας θεωρούν ακίνδυνο ή ελέγχουν καλύτερα τα πράγματα αφήνοντας για άλλοθι και μερικές σκέψεις σαν τις δικές σας να εκφράζονται…
«Κοιτάξτε, δεν είναι απλό αυτό που με ρωτάτε• για την ακρίβεια, είναι πολύ πιο σύνθετο από αυτό που φαντάζεται κανείς. Αυτό που κάνει πανεπιστήμια σαν το ΜΙΤ να ξεχωρίζουν είναι το γεγονός ότι εκεί μέσα δεν γίνεται μόνο διδασκαλία αλλά και έρευνα. Οι επιστήμονες που κάνουν δημιουργική δουλειά κανονικά θα έπρεπε να είναι ελεύθεροι από κάθε είδους γραφειοκρατικές δεσμεύσεις. Το ΜΙΤ είναι ένας χώρος που το επιτρέπει αυτό• νομίζω ότι η μεγαλύτερη αρετή του είναι το ότι οι φοιτητές του μπορούν να συμμετέχουν στην έρευνα. Αρα είναι πιο ανοιχτό στην ιδέα της μάθησης απ’ ό,τι ίσως άλλα πανεπιστήμια. Εννοείται, φυσικά, ότι δεν είναι το μόνο».

¬Εξακολουθεί - παρά την απάντησή σας - να μου φαίνεται περίεργο πώς το ίδιο το σύστημα παράγει τους ανθρώπους οι οποίοι θα σταθούν κριτικά απέναντί του…
«Είμαι σίγουρος ότι, αν το σύστημα είχε περιθώρια επιλογής, δεν θα το επέτρεπε. (γέλια) Κανένα σύστημα όμως δεν είναι τέλειο. Θα έλεγα ότι άνθρωποι σαν εσάς, σαν εμένα… είμαστε το αποτέλεσμα της αδυναμίας του συστήματος να είναι τέλειο». (γέλια)

¬Ολα τα συστήματα περιέχουν την ανατροπή τους;
«Φυσικά. “Μέσα σε κάθε σύστημα υπάρχει ο σπόρος της αυτοκαταστροφής του” έλεγε ο Καρλ Μαρξ».

¬Εσείς νιώθετε επαναστάτης μέσα σ’ αυτή τη διαδικασία;
«Ναι… Φυσικό δεν είναι;». (γέλια)

¬Ποια είναι η σημασία της επανάστασης - αν σκεφθούμε ότι όλες οι επαναστάσεις οδηγούν σε έναν καινούργιο τύπο συστήματος;
«Είπαμε, υπάρχουν πολλά παράδοξα σ’ αυτή τη ζωή. Το να είναι κανείς επαναστάτης είναι ένας τρόπος για να συνεχίσει να είναι δημιουργικός. Αν εκλείψουν αυτά ενάντια στα όποια μπορούμε να επαναστατούμε, πιθανόν να σταματήσει να υπάρχει και δημιουργικότητα. Ενας ρώσος ποιητής - αυτά τα ξέρει καλύτερα η γυναίκα μου - λέει κάπου ότι “η τελειότητα είναι θάνατος”. Αν ζούσαμε σε μια τέλεια κοινωνία που δεν θα είχε ανάγκη τους επαναστάτες, θα ήταν σαν να ήμασταν νεκροί εν ζωή». (γέλια)
(Η σύζυγός του παρεμβαίνει) «Ο συγκεκριμένος ρώσος ποιητής υποστηρίζει ότι “η έλλειψη τελειότητας είναι το ενδιαφέρον της ζωής” και στηρίζει τη διαπίστωσή του αυτή στην ιστορία της τέχνης. Λέει ότι όλοι οι αιώνες σε ό,τι αφορά την τέχνη προσπάθησαν να φθάσουν στην τελειότητα και κάθε φορά, ένα βήμα προτού φθάσουν ως εκεί, κατέστρεφαν ό,τι είχε δημιουργηθεί, για να μπορέσουν να δουν τι υπάρχει πιο πέρα. Σήμερα, όταν λέμε για κάποιον ότι είναι επαναστάτης εννοούμε συνήθως ότι κάνει μια πολιτική επανάσταση. Η κοινωνία δηλαδή βλέπει την επανάσταση κυρίως από τη σκοπιά της πολιτικής. Εδώ όμως δεν μιλάμε για αυτό, νομίζω ότι αναφερόμαστε σε επαναστάσεις που έχουν να κάνουν με καινούργιες ιδέες, ιδέες άλλες από αυτές που έχει ο πολύς κόσμος και που σκοπό έχουν να οδηγήσουν σε ένα άνοιγμα. Αντίθετα, οι πολιτικές επαναστάσεις συνήθως έχουν άσχημη κατάληξη. Είναι αυτό που λέγατε και πριν• όταν από την επανάσταση χαθεί η έννοια της ευθύνης, τότε μετατρέπεται σε εξουσία. Εγώ τον άνθρωπο αυτόν - εννοώ τον ρώσο ποιητή που σας έλεγα πριν - τον θεωρώ οραματιστή».
«Ισως όχι και τόσο, γιατί ένας οραματιστής δεν θα σταματούσε στην πρόβλεψη• θα δρούσε κιόλας απέναντι σ’ αυτό που θα ‘βλεπε να ‘ρχεται». (γέλια)

¬Ο τρόπος που σκέφτεστε πάντως είναι πολιτικός, δεν είναι απλώς επιστημονικός…
«Μα και βέβαια, δεν προσπάθησα να πω το αντίθετο… Νομίζω ότι γενικά οι πολιτικές πεποιθήσεις ενός ανθρώπου αποτελούν κομμάτι της σκέψης του. Εγώ, όπως σας είπα, μεγάλωσα στην Αφρική. Σχολείο πήγα στο Γιοχάνεσμπουργκ, σε μια εποχή που οι πολιτικές αντιθέσεις ήταν ιδιαίτερα έντονες. Τα πάντα λειτουργούσαν μέσα σε κλίμα οξύτατης πολιτικής πόλωσης. Την αντιπαράθεση λοιπόν με το υπάρχον σήμερα πολιτικό σύστημα στις ΗΠΑ την έζησα σε όλο της το μεγαλείο από πολύ μικρή ηλικία… Ενιωσα όλον αυτόν τον αγώνα για δημοκρατία μέσα σε μια κοινωνία καταπιεστική. Ουσιαστικά ήταν η ίδια μάχη μ’ αυτήν που πιστεύω ότι δίνουμε σήμερα στην εκπαίδευση».

¬ Αναρωτιέμαι πάντως πώς αντιδρούν οι άνθρωποι της εξουσίας όταν συζητάτε μαζί τους τέτοια θέματα… Φαντάζομαι ότι θα συναντάτε αρκετούς απ’ αυτούς.
«Κατ’ αρχάς να πούμε ότι δεν είναι όλοι οι άνθρωποι της εξουσίας ίδιοι. Οι καλύτερες σχέσεις που είχα ως σήμερα με πολιτικούς ήταν σε αναπτυσσόμενες χώρες, όπου - αν όχι όλα - τα περισσότερα από τα πολιτικά κόμματα τίθενται υπέρ των ριζοσπαστικών αλλαγών και αντιμετωπίζουν την εκπαίδευση ως μέρος μιας ευρύτερης διαδικασίας πολιτικής απελευθέρωσης της εκάστοτε χώρας. Για παράδειγμα, μια από τις χώρες του Τρίτου Κόσμου όπου πιστεύω ότι η δουλειά μου βρήκε μεγάλη απήχηση είναι η Κόστα Ρίκα, και αυτό επειδή ένας πολύ αξιόλογος άνθρωπος, ο πρόεδρος της χώρας, πίστεψε σ’ αυτό το εκπαιδευτικό όραμα• πίστεψε ότι οι καινούργιες μορφές τεχνολογίας θα ενισχύσουν τη θέση των παιδιών μέσα στο εκπαιδευτικό σύστημα και θα τα βοηθήσουν στο να αποκτήσουν σταδιακά μια καινούργια νοοτροπία, μέσα από την οποία θα μπορέσει μακροπρόθεσμα να συντελεσθεί μια γενικότερη αλλαγή σε όλους τους επί μέρους τομείς που θα αφορούν την εξέλιξη της χώρας. Στην περίπτωση της Κόστα Ρίκα υπήρξε πολύ καλή και στενή συνεργασία, επειδή υπήρχε ταυτότητα στόχων και απόψεων. Στις Ηνωμένες Πολιτείες αυτή τη στιγμή συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο και ναι μεν οι άνθρωποι που κινούνται στα υψηλότερα κλιμάκια της εξουσίας έχουν πει κατά καιρούς ότι τους ενδιαφέρει να προχωρήσουν σε ουσιαστικές αλλαγές, αλλά φως δεν έχω δει ακόμη».

¬ Γιατί;
«Γιατί πιστεύω ότι τα υπουργεία και οι κυβερνήσεις στην Αμερική δεν είναι τίποτε άλλο παρά οι υπηρέτες του βιομηχανικού κατεστημένου, φερέφωνα των ανθρώπων του χρήματος. Και είναι φυσικό από τη στιγμή που υπάρχει ένα διεφθαρμένο σύστημα το οποίο για να εκλεγούν τους υποχρεώνει να ξοδέψουν εκατομμύρια δολάρια. Από πού θα τα βρουν αυτά τα λεφτά; Από τους ανθρώπους του κατεστημένου που μπορούν να τους τα προσφέρουν. Γι’ αυτό και ειδικά σε θέματα εκπαιδευτικής πολιτικής θεωρώ ότι τα περισσότερα από αυτά που λένε ή κάνουν είναι μια σκέτη μπλόφα».

¬Στους ίδιους τα λέτε αυτά που λέτε σ’ εμένα όταν τους συναντάτε;
«Στον αντιπρόεδρο των ΗΠΑ, π.χ., τον Αλ Γκορ, που τον βλέπω, τα λέω όλη την ώρα».

¬Και ποια είναι η πιο συχνή αντίδρασή του;
«”Σας ευχαριστώ πολύ”… (γέλια) Το χειρότερο ξέρετε ποιο είναι; Οτι αυτοί οι άνθρωποι της εξουσίας ακούν αυτά που έχεις να τους πεις και μετά τα παραποιούν… στην πράξη κάνουν άλλα αντ’ άλλων. Για παράδειγμα, τόσον καιρό φωνάζω ότι η ψηφιακή τεχνολογία θα δώσει στα παιδιά μια νέα δύναμη και αυτό είναι κάτι που πρέπει να το ενισχύσουμε• όλα τα παιδιά θα έπρεπε να έχουν από έναν κομπιούτερ. Οπότε τι κάνει το υπουργείο, ξέρετε;».

¬Τι κάνει;
«Βγαίνει και λέει ακριβώς τα ίδια, μεταφράζοντάς τα όμως με το σκεπτικό “ας βάλουμε από έναν κομπιούτερ σε κάθε σχολείο”. Σίγουρα, από το να μην υπάρχουν καθόλου κομπιούτερ είναι καλύτερο να υπάρχει έστω και ένας σε κάθε σχολείο. Μόνο που εγώ δεν λέω ότι αυτό θα φέρει την αλλαγή… Η αλλαγή θα έρθει όταν κάθε παιδί θα έχει έναν κομπιούτερ εκτός σχολείου. Υπάρχει μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στις δύο απόψεις, δεν νομίζετε;».

¬Πιστεύετε ότι η γνώση οδηγεί στην ευτυχία;
(γέλια) «Αυτό μου θυμίζει το ερώτημα του Βολταίρου: “Είναι καλύτερα να γνωρίζει κανείς ή να αγνοεί;”. Αν αυτό είναι το ερώτημα, προσωπικά πιστεύω ότι είναι καλύτερα να γνωρίζεις και ας μην ευτυχήσεις στη ζωή σου ¬ γιατί η γνώση μπορεί να σε οδηγήσει και στη δυστυχία».

¬Αν το ζητούμενο της ζωής δεν είναι το κυνήγι της ευτυχίας, τότε ποιο είναι;
«Δεν ξέρω να απαντήσω με βεβαιότητα σε αυτό σας το ερώτημα… Πάντως όσοι νομίζουν ότι ο μόνος σκοπός στη ζωή ενός ανθρώπου είναι η ευτυχία γελιούνται. Ειδικά αυτοί που κυνηγούν την προσωπική ευτυχία αγνοώντας τι θα πει απογοήτευση ή πόνος».

¬Αλήθεια, υπάρχει για σας ευτυχία; Τι είναι η ευτυχία που λένε οι άνθρωποι γύρω μας;
«Μερικές φορές η ευτυχία δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια κούφια λέξη. Είναι σαν αυτό που λέγαμε πριν για την ευκολία και τη δυσκολία. Η ευτυχία, όπως και η ευκολία, μας κάνει να βαριόμαστε• από τη δυσκολία και τη δυστυχία μαθαίνουμε περισσότερα πράγματα… Θα έλεγα - όσο τραγικό κι αν ακουστεί - ότι στη δυστυχία το διασκεδάζουμε περισσότερο το πράγμα και σε τελική ανάλυση ολοκληρωνόμαστε περισσότερο και ως άνθρωποι μέσα από τη μάχη για να την αντιπαρέλθουμε. Αρα τη στιγμή που μάχεσαι μπορείς να λες ότι αυτό είναι ένα είδος ευτυχίας… Δεν ξέρω… ειλικρινά δύσκολη ερώτηση και ακόμη δυσκολότερη η απάντηση».

¬ Σας βασανίζει η αγωνία ότι κάποια στιγμή θα φύγουμε από τη ζωή;
«Τι θέλετε να σας πω, ότι δεν με βασανίζει; Φυσικά. Όπως όλους τους ανθρώπους, νομίζω».

¬Είναι μεγαλύτερη αυτή η αγωνία σε έναν άνθρωπο ο οποίος έχει αγγίξει με το έργο του την ουσία της ζωής;
«Υποθέτω ναι, αλλά τι μπορούμε να κάνουμε; Επανερχόμαστε και πάλι στο ερώτημά σας για την ευτυχία• δεν πιστεύω ότι όλη η φασαρία σ’ αυτή τη ζωή γίνεται για την ευτυχία… ότι είναι το μόνο πράγμα που μετράει. Σε τελική ανάλυση, δεν ξέρουμε καν τι σημαίνει. Εγώ, ας πούμε, θα θεωρούσα ιδιαίτερα δυστυχισμένο έναν άνθρωπο ο οποίος δεν έχει συστηθεί με τον πόνο και αγνοεί την ύπαρξή του ή από πού προέρχεται».

¬Εδώ θα αναγκαστώ να συμφωνήσω απολύτως μαζί σας. Θεωρώ ότι ο πόνος είναι το πιο δημιουργικό πράγμα σ’ αυτή τη ζωή.
«Εγώ θα έλεγα ότι είναι μέρος της ουσιαστικής δυνατότητας ενός ανθρώπου να επιλέγει. Στην Αμερική συναντάς ανθρώπους που νομίζουν ότι κυνηγάνε την ευτυχία αλλά εκείνο που προσπαθούν ουσιαστικά να κάνουν είναι το να μη σκέφτονται• δεν θέλουν να ξέρουν τίποτε άλλο παρά μόνο ό,τι είναι εύκολο και χαριτωμένο».

¬Πάντως, αν ζούσατε στην Ευρώπη, βάσει του τρόπου που σκέφτεστε θα σας θεωρούσαν «αριστερό».
«Κι αυτό τι είναι; καλό ή κακό;».

¬ Μάλλον είναι κακό στην Αμερική όπου ζείτε. (γέλια)
«Κακό; Και τι σημαίνει “κακό”; Κακό είναι ό,τι σε φέρνει σε σύγκρουση με τους ανθρώπους που βρίσκονται στην εξουσία; Αν ναι, τότε το κακό είναι σημαντικό για μένα. Τελικά, αν “αριστερός” είναι αυτός που πηγαίνει κόντρα στο ρεύμα, είμαι κι εγώ “αριστερός”… περιφρονώντας τις συνέπειες που ακολουθούν την αποδοχή αυτού του χαρακτηρισμού. Άλλωστε από τη στιγμή που θα πας κόντρα σε κάτι που είναι καθεστώς, επόμενο είναι να έρθεις σε σύγκρουση με τους ανθρώπους της εξουσίας. Όχι ότι θα πάθεις τίποτε, ότι θα σου κάνουν κάτι το ιδιαίτερο• απλώς δεν θα σε αποδεχθούν ποτέ, αυτό είν’ όλο… Επίσης νιώθω την ανάγκη να δηλώσω ότι εγώ δεν αποδέχομαι αυτόν τον κοινωνικό διαχωρισμό σε “δεξιούς” και “αριστερούς”… Αλλά αν τη “Δεξιά” την αποτελούν άνθρωποι που θέλουν να διατηρήσουν τα πράγματα ως έχουν και την “Αριστερά” αυτοί που θέλουν να τα αλλάξουν, τότε μάλλον ανήκω στην “άκρα Αριστερά”… (γέλια) Το πρόβλημα με όλην αυτή την ορολογία είναι ότι από τότε που κατέρρευσε η πρώην Σοβιετική Ένωση οι λέξεις αυτές έχασαν το νόημά τους ή, για να είμαι πιο ακριβής, θα έλεγα ότι το νόημά τους διαστρεβλώθηκε. Άνθρωποι οι οποίοι όχι μόνο δεν εναντιώθηκαν στην εξουσία αλλά τη στήριξαν κιόλας, φέρουν σήμερα την ταμπέλα του αριστερού. Όλοι έχουν μπει στο ίδιο τσουβάλι και έχει μπερδευτεί πολύ το πράγμα».

¬Υπάρχουν τρία-τέσσερα μυαλά που έχετε θαυμάσει πολύ στη ζωή σας;
«Ναι, βέβαια… Ο Αϊνστάιν, ο Πιαζέ, ο Καρλ Μαρξ, ο Σαίξπηρ…».

¬Ας πάρουμε στην τύχη έναν από όλους αυτούς που είπατε… Τον Πιαζέ για ποιον λόγο τον θαυμάζετε;
«Επειδή κατάλαβε πόσο σοβαροί πρέπει να είμαστε στον τρόπο που αντιμετωπίζουμε το μυαλό ενός παιδιού. Είναι ίσως ο μόνος άνθρωπος που είχε συνειδητοποιήσει ότι στη δυνατότητα αντίληψης του κόσμου από ένα παιδί και από έναν ιδιοφυή ενήλικο ουσιαστικά δεν υπάρχει καμία διαφορά. Είτε μιλάμε για μικρά παιδιά είτε για τους ανθρώπους που έγραψαν την ιστορία των μαθηματικών, και στις δύο περιπτώσεις ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί ο εγκέφαλος είναι ο ίδιος. Χρειάζεται μεγάλη ευαισθησία για να κατανοήσεις πράγματα τόσο βαθιά και τόσο απλά από την άλλη. Υπήρξαν πολλοί ψυχολόγοι που προσπάθησαν να μας πείσουν ότι ήταν συνεχιστές της θεωρίας του Πιαζέ, αλλά στην πράξη αντιμετώπιζαν τα παιδιά ως ικανά να μαθαίνουν μόνο τα πολύ απλά πράγματα».
(Η σύζυγός του παρεμβαίνει) «Τον Καρλ Μαρξ που ανέφερες πριν, δεν πιστεύω ότι τον θαυμάζεις».
«Λάθος σου… Και βέβαια τον θαυμάζω».

¬Γιατί τον θαυμάζετε;
«Επειδή είναι ο πρώτος που άρθρωσε την ιδέα ότι μια κοινωνία που προσανατολίζεται στο εμπόριο βολεύεται πάνω στα υλικά αγαθά τα οποία παράγει και καταναλώνει, και οι άνθρωποι που την αποτελούν αρχίζουν να αποξενώνονται μεταξύ τους. Είναι ο πρώτος που έθιξε ένα τέτοιο ζήτημα. Το θέμα είναι ότι όλες οι θεωρίες του Μαρξ υιοθετήθηκαν από αυταρχικά και ολοκληρωτικά συστήματα τα οποία τις εκμεταλλεύτηκαν για να δικαιολογήσουν τον τρόπο με τον οποίο ασκούσαν την εξουσία. Δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε ότι ο Μαρξ ήταν ένας στοχαστής και όχι ένας πολιτικός».
(Η σύζυγός του παρεμβαίνει) «Πάντως δεν σε άκουσα να αναφέρεις καμιά γυναίκα ανάμεσα στα μυαλά που σε έχουν συγκινήσει. Εσύ, ένας άνθρωπος που συνηθίζει να λέει ότι ο γυναικείος τρόπος σκέψης έχει πολύ μεγαλύτερο ενδιαφέρον από τον τρόπο που σκέφτονται οι άνδρες;». (γέλια)
«Οι γυναίκες είναι πολλές - ποια να πρωτοπείς; (γέλια) Οχι, απλώς πιστεύω ότι αυτοί που κατάφεραν να ξεφύγουν από το σύστημα είναι ως επί το πλείστον περιπτώσεις ανδρών, όπως, για παράδειγμα, ο Αϊνστάιν και ο Σαίξπηρ. Οι γυναίκες ίσως δεν είχαν και λόγο να ξεφύγουν, γιατί ούτως ή άλλως από την αρχή είχαν λιγότερα πάρε-δώσε με το σύστημα απ’ ό,τι οι άνδρες• δεν αποτελούσαν δηλαδή όσο οι άνδρες μέρος του συστήματος, εκτός από κάποιες εξαιρέσεις, όπως η Κιουρί για παράδειγμα».

¬Ο Σαίξπηρ γιατί σας συγκινεί;
«Μου βάζετε συνεχώς δύσκολα. (γέλια) Ξέρω ‘γώ; Για ποιον λόγο μάς συγκινεί ένα ηλιοβασίλεμα; Νομίζω ότι ο Σαίξπηρ μπορούσε να “διαβάζει” καλύτερα από τον καθένα τόσο τις συγκρούσεις που συμβαίνουν μέσα στις ψυχές των ανθρώπων όσο και αυτές που δημιουργούνται στην κοινωνία. Πέρα απ’ αυτό όμως διέθετε αυτή τη μαγική ικανότητα να μπορεί αυτά τα πράγματα να τα πει με λόγια. Γιατί και άλλοι έχουν το χάρισμα να “διαβάζουν” τις ψυχές των ανθρώπων αλλά τους “λείπουν” οι λέξεις για να πουν αυτό που βλέπουν και αισθάνονται. Και συχνά ισχύει και το αντίστροφο: έχουν το ταλέντο των λέξεων αλλά τους λείπει η ικανότητα να δίνουν στις λέξεις ένα νόημα».

¬Πιστεύετε ότι όλοι αυτοί που θα είχαν ενδιαφέρον ως σκέψεις για σας, αν συμμετείχαν ταυτοχρόνως σε μια φανταστική παρέα θα μπορούσαν να συνυπάρξουν; Αν τους καλούσατε, ας πούμε, σπίτι σας, θα συζητούσαν ή θα τσακώνονταν; Μόνον ο Πιαζέ νομίζω ότι θα καταλάβαινε τους υπόλοιπους… (γέλια)
«Ο Αϊνστάιν τι λέτε να έκανε;».

¬Ο Αϊνστάιν θα προσπαθούσε να λύσει την εξίσωση της ελαφρότητας… (γέλια)
«Θυμήθηκα τώρα ένα ρωσικό ανέκδοτο:
Ρωτήθηκαν, λέει, διάφοροι διάσημοι Εβραίοι οι οποίοι σημάδεψαν την ιστορία ποιο είναι γι’ αυτούς το νόημα της ζωής. Ο Χριστός απάντησε ότι το κουβαλάει κανείς μέσα στην καρδιά του, ο Μαρξ είπε ότι το νόημα της ζωής βρίσκεται στην κοιλιά, ο Φρόιντ έδειξε από τη μέση και κάτω και ο Αϊνστάιν είπε “στο κεφάλι, άρα όλα είναι σχετικά”…
(γέλια)
Νομίζω ότι με αυτό το ανέκδοτο απάντησα στην ερώτησή σας για το τι θα γινόταν αν βρίσκονταν όλοι στην ίδια φανταστική παρέα». (γέλια)

¬Γενικότερα νομίζω ότι μου απαντήσατε στις ερωτήσεις μου, και σας ευχαριστώ πολύ.
«Κι εγώ».